Quản lý an toàn bức xạ trước yêu cầu mới

Sở Khoa học-Công nghệ Hà Nội tổ chức diễn tập ứng phó y tế trong sự cố bức xạ và hạt nhân. (Ảnh: Thu Hằng)

Phân cấp phải đi cùng năng lực giám sát

Bức xạ và đồng vị phóng xạ hiện được ứng dụng rộng rãi trong chẩn đoán, điều trị y tế, nghiên cứu khoa học, sản xuất và nhiều lĩnh vực khác. Cùng với việc Việt Nam tái khởi động chương trình điện hạt nhân, yêu cầu bảo đảm an toàn bức xạ, hạt nhân ngày càng cao và phức tạp hơn.

Theo Tiến sĩ Trần Bích Ngọc, Phó cục trưởng Cục An toàn bức xạ và hạt nhân (Bộ Khoa học và Công nghệ), giai đoạn 2024-2026 ghi nhận nhiều chuyển biến trong quản lý nhà nước về lĩnh vực này. Luật Năng lượng nguyên tử năm 2025 cùng chủ trương đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số đã tạo cơ sở để đổi mới phương thức quản lý theo hướng hiện đại, hiệu quả và phù hợp thông lệ quốc tế.

Một trong những thay đổi đáng chú ý là việc cấp phép được thực hiện theo từng nhóm đối tượng. Thiết bị X-quang y tế được phân thành nhóm riêng; các thiết bị bức xạ, thiết bị hạt nhân, vật liệu hạt nhân, nguồn và chất thải phóng xạ được quản lý theo những nhóm tương ứng.

Cách tiếp cận này cho phép cơ quan chức năng quản lý sát hơn với đặc điểm, mức độ rủi ro của từng loại hình hoạt động. Tuy nhiên, phân cấp không có nghĩa là giảm yêu cầu an toàn. Ngược lại, năng lực cấp phép, thanh tra, kiểm tra và giám sát sau cấp phép tại địa phương phải được nâng lên tương ứng.

Thực tế tại Bệnh viện Chợ Rẫy cho thấy quy mô công việc mà hệ thống quản lý an toàn bức xạ đang phải đáp ứng. Theo thạc sĩ Đặng Minh Phước, Trưởng phòng An toàn vệ sinh lao động, bệnh viện hiện có 68 thiết bị bức xạ và 37 nguồn phóng xạ, gồm máy gia tốc xạ trị, Cyclotron, PET/CT, SPECT/CT, Gamma Knife, máy chiếu xạ túi máu cùng nhiều thiết bị X-quang, DSA, C-arm và CT.

Bệnh viện đang quản lý 56 giấy phép hoạt động bức xạ, trong đó 24 giấy phép do Cục An toàn bức xạ và hạt nhân cấp, 32 giấy phép do Sở Khoa học công nghệ Thành phố Hồ Chí Minh cấp. Trung bình mỗi năm, đơn vị phải thực hiện gia hạn hoặc sửa đổi khoảng 35 giấy phép.

Trước quy mô thiết bị và nguồn phóng xạ lớn, Bệnh viện Chợ Rẫy tổ chức hệ thống quản lý thống nhất từ ban giám đốc, Phòng An toàn vệ sinh lao động đến các khoa, phòng trực tiếp ứng dụng bức xạ.

Khi số lượng cơ sở, thiết bị và nguồn phóng xạ tiếp tục gia tăng, việc quản lý cũng không thể chỉ dựa trên hồ sơ hành chính. Hệ thống dữ liệu số phục vụ theo dõi, giám sát và cảnh báo rủi ro cần từng bước được hình thành, kết nối từ Trung ương đến địa phương và các cơ sở sử dụng bức xạ.

Chuẩn bị năng lực quản lý điện hạt nhân

Nếu giai đoạn 2024-2026 tập trung đổi mới phương thức quản lý, thì chặng đường 2026-2035 đặt ra yêu cầu cao hơn: xây dựng năng lực pháp quy đủ mạnh để quản lý các dự án, công nghệ hạt nhân có quy mô và mức độ phức tạp lớn.

Theo ông Nguyễn Hoàng Linh, Cục trưởng Cục An toàn bức xạ và hạt nhân, nhiệm vụ trọng tâm là xây dựng cơ quan pháp quy hiện đại, đủ khả năng quản lý toàn bộ vòng đời dự án điện hạt nhân. Trong đó, nguồn nhân lực là yếu tố then chốt để thực hiện thẩm định, cấp phép và giám sát các công nghệ điện hạt nhân thế hệ mới.

Định hướng đến năm 2035 là triển khai an toàn hai dự án điện hạt nhân tại Ninh Thuận, thực hiện ít nhất một dự án lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR), đồng thời phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và xây dựng Cơ quan An toàn bức xạ và hạt nhân quốc gia hiện đại.

Giai đoạn 2026-2030, hệ thống pháp lý sẽ tiếp tục được hoàn thiện để phục vụ việc điều chỉnh chủ trương đầu tư, phê duyệt địa điểm và xây dựng nhà máy điện hạt nhân; đồng thời hỗ trợ phát triển SMR và các công nghệ hạt nhân tiên tiến theo tiêu chuẩn của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA).

Tuy nhiên, năng lực quản lý không chỉ được quyết định bởi hệ thống văn bản. Đội ngũ cán bộ có khả năng đánh giá công nghệ, thẩm định an toàn và giám sát dự án trong toàn bộ vòng đời mới là yếu tố mang tính quyết định.

Theo kế hoạch, từ năm 2026 sẽ khởi động 4 chương trình đào tạo trọng điểm về hệ thống pháp quy, an toàn hạt nhân, đánh giá địa điểm và hồ sơ an toàn nhà máy điện hạt nhân. Từ năm 2027, hoạt động đào tạo chuyên môn trong nước và đào tạo chuyên sâu ở nước ngoài sẽ được mở rộng.

Khoảng trống cần sớm tháo gỡ

Sự phát triển của ứng dụng bức xạ cũng làm phát sinh nhiều yêu cầu quản lý cụ thể. Bệnh viện Chợ Rẫy hiện có 7 bể thu gom nước thải phóng xạ. Nước thải được phân loại theo từng đồng vị, lưu giữ tối thiểu 10 chu kỳ bán rã vật lý trước khi xả thải theo giới hạn cho phép.

Từ thực tiễn hoạt động, bệnh viện cho biết hiện chưa có đơn vị cung cấp dịch vụ lưu giữ nguồn phóng xạ đã qua sử dụng; quy định về quản lý nước thải phóng xạ giữa các văn bản còn khác nhau; công tác đào tạo an toàn bức xạ và nhân lực vật lý y khoa vẫn còn những khoảng trống.

Bệnh viện kiến nghị sớm xây dựng cơ sở lưu giữ tập trung nguồn phóng xạ đã qua sử dụng, thống nhất quy định quản lý chất thải phóng xạ và ban hành khung chương trình đào tạo cấp chứng chỉ vật lý y khoa.

Những vướng mắc từ cơ sở cho thấy bảo đảm an toàn bức xạ, hạt nhân không thể chỉ là nhiệm vụ của cơ quan quản lý chuyên ngành. Công tác này đòi hỏi sự phối hợp giữa các bộ, ngành, địa phương, doanh nghiệp và tổ chức sử dụng bức xạ.

Các địa phương phải nâng cao năng lực thực hiện nhiệm vụ được phân cấp, từ cấp phép, thanh tra, giám sát đến chuẩn bị phương án ứng phó sự cố bức xạ, hạt nhân. Doanh nghiệp và tổ chức sử dụng bức xạ cũng phải tuân thủ đầy đủ quy định, đồng thời xây dựng văn hóa an toàn và an ninh hạt nhân ngay tại cơ sở.

Theo ông Nguyễn Hoàng Linh, định hướng quản lý trong giai đoạn mới tập trung vào ba yêu cầu: kiến tạo thể chế, bảo đảm an toàn và dẫn dắt phát triển.

Đây cũng là bài toán đặt ra đối với quản lý an toàn bức xạ, hạt nhân trong chặng đường mới: kiểm soát chặt rủi ro nhưng vẫn phải đủ năng lực đồng hành với sự phát triển của khoa học, công nghệ và năng lượng nguyên tử.