Phát triển thư viện số dùng chung

Xu thế tất yếu

Bên cạnh sách in truyền thống, nhu cầu đọc sách của bạn đọc trong xã hội số đã có sự thay đổi sâu sắc - một phần không nhỏ chuyển sang truy cập sách, học liệu số đa phương tiện mọi lúc, mọi nơi.

Đáp ứng nhu cầu của người đọc, các hệ thống thư viện đã đẩy mạnh xây dựng hệ thống tài liệu số hóa, đáp ứng đa dạng nhu cầu. Tuy nhiên, sau thời gian triển khai, không ít thư viện và cơ sở giáo dục đã tự đầu tư các hệ thống phần mềm, kho dữ liệu riêng biệt.

Đại diện Công ty CP Thư viện số Việt Nam và Trường ĐH Văn hóa TPHCM cùng ký kết biên bản ghi nhớ hợp tác. Ảnh: HỒ SƠN

Việc chuyển đổi số tự phát, thiếu chuẩn kết nối đồng bộ đã tạo nên những “ốc đảo dữ liệu” khép kín, khiến nguồn lực bị phân tán, lãng phí ngân sách khi người dùng ở thư viện này không thể tiếp cận tài nguyên của thư viện khác.

Ngoài ra, đối với các thư viện cấp phường, xã hay cơ sở giáo dục nhỏ và vừa, việc tự đầu tư một hạ tầng thư viện số hoàn chỉnh, hiện đại thường vượt quá khả năng tài chính và nhân lực.

Trước những hạn chế đó, sự ra đời của Nền tảng thư viện số dùng chung ViLIB do Công ty CP Thư viện số Việt Nam nghiên cứu, phát triển được xem là giải pháp mới trong kỷ nguyên tri thức số hiện nay.

Theo ông Nguyễn Anh Dũng, nhà sáng lập - Tổng Giám đốc Công ty CP Thư viện số Việt Nam, đây là mô hình mà nhiều thư viện độc lập có thể sử dụng chung một cơ sở năng lực hạ tầng, công nghệ, dữ liệu và tài nguyên đủ điều kiện, trong khi vẫn duy trì không gian, người dùng, bộ sưu tập, tài nguyên nội sinh và quyền quản trị phù hợp của riêng mỗi đơn vị. ViLIB không đặt mục tiêu xây dựng một thư viện số duy nhất để thay thế các thư viện hiện hữu.

Những gì có thể dùng chung thì không nhất thiết phải đầu tư lặp lại. Những gì thuộc quyền quản trị của riêng từng thư viện phải được tôn trọng. ViLIB được xây dựng để mỗi thư viện vẫn là chính mình, nhưng khi cần có thể tiếp cận nguồn lực lớn hơn, giúp tài nguyên tri thức lan tỏa đến đúng người sử dụng và đúng phạm vi quyền.

Bản quyền - “chìa khóa” của thư viện dùng chung

Theo ThS Nguyễn Lê Na, cán bộ thư viện Trường Đại học Ngoại thương TPHCM, mô hình thư viện số dùng chung đã xuất hiện trên thế giới từ sớm, nổi tiếng nhất là các thư viện dùng chung như: Europeana, HathiTrust, OhioLINK và GALILEO (Georgia Library Learning Online).

Trong bối cảnh xã hội số, thư viện dùng chung càng trở nên phổ biến do nhiều lợi ích: tiết kiệm chi phí đầu tư, bù đắp hạn chế về công nghệ và nhân sự, tối ưu hóa nhờ điện toán đám mây. Tuy nhiên, một trong những vấn đề quan trọng cần chú ý khi sử dụng mô hình thư viện dùng chung là câu chuyện bản quyền.

Thư viện số dùng chung chỉ nên tập trung vào tài liệu mở, tài liệu nội sinh đã cấp phép và đàm phán hợp đồng điện tử.

Cụ thể, đối với tài liệu nội sinh (khóa luận, luận văn, nghiên cứu khoa học), các trường cần quy định tác giả khi nộp lưu chiểu cho trường phải ký giấy cam kết cấp phép số hóa cho thư viện trường. Khi tác giả đồng ý cấp quyền rộng rãi cho phép số hóa, nhân bản và công bố, thư viện mới đủ điều kiện pháp lý để chia sẻ lên hệ thống dùng chung cho công chúng sử dụng.

“Còn với tài liệu thương mại, thư viện tuyệt đối không được tự ý số hóa. Việc số hóa chỉ được áp dụng đối với những tài liệu được cấp quyền hay đã hết thời hạn bảo hộ quyền tác giả”, ThS Nguyễn Lê Na nhấn mạnh.

Sự ra đời của nền tảng thư viện số dùng chung như ViLIB được xem là một giải pháp thiết thực, đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số quốc gia. Khi hạ tầng được dùng chung và tri thức được kết nối minh bạch, cửa kho tri thức xã hội sẽ mở rộng đến mọi người dân, đặt nền móng vững chắc cho một xã hội học tập suốt đời.