Phát triển công nghiệp môi trường: Cần cú hích đồng bộ

Tuy nhiên, để lĩnh vực này thực sự “cất cánh”, không thể thiếu một cú hích đồng bộ từ hoàn thiện chính sách, phát triển thị trường, thúc đẩy đơn đặt hàng đến khơi thông nguồn lực tài chính.

Tro xỉ của các nhà máy nhiệt điện, hóa chất được Công ty cổ phần Sông Đà Cao Cường tái chế sản xuất thành bê tông khí chưng áp. Ảnh: Thu Hường

Yêu cầu cấp thiết từ thực tiễn

Công nghiệp môi trường không đơn thuần là công tác hậu cần cho bảo vệ sinh thái, mà còn là một ngành kinh tế cung cấp công nghệ, thiết bị và dịch vụ then chốt để xanh hóa nền kinh tế. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và ô nhiễm gia tăng, việc định vị đúng vai trò của công nghiệp môi trường trong cơ cấu kinh tế quốc dân đang trở thành một đòi hỏi cấp bách để bảo đảm sự phát triển bền vững.

Tiến sĩ Trần Văn Lượng, Chủ tịch Hiệp hội Công nghiệp môi trường Việt Nam nhấn mạnh, mọi hoạt động sản xuất và đời sống đều tác động đến môi trường. Nếu thiếu đi các giải pháp công nghệ, thiết bị và doanh nghiệp chuyên trách để giải quyết, xã hội sẽ luôn đối mặt với tình trạng ô nhiễm. Phát triển công nghiệp môi trường trong giai đoạn hiện nay đã trở nên cấp bách và phải được coi là bộ phận cấu thành của nền kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn.

Hiện nay, công nghiệp môi trường bao phủ nhiều lĩnh vực, từ xử lý chất thải, nước thải, khí thải đến tái chế và dịch vụ kỹ thuật, với quy mô thị trường ước tính hàng tỷ USD mỗi năm. Tuy nhiên, thực tế cho thấy tiềm năng này vẫn chưa được khai thác xứng đáng.

Ông Phạm Sinh Thành, Quyền Trưởng phòng Môi trường Công thương (Cục Kỹ thuật an toàn và Môi trường công nghiệp, Bộ Công Thương) cho biết, dù Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách, tiến độ thực hiện vẫn còn chậm. Rào cản chính nằm ở việc thiếu cơ chế khuyến khích đầu tư và sự gắn kết lỏng lẻo giữa các doanh nghiệp trong ngành. Hiện công nghiệp môi trường vẫn bị nhìn nhận như một lĩnh vực phụ trợ thay vì một ngành kinh tế độc lập có giá trị gia tăng riêng biệt. Việc xác lập vị thế kinh tế chính thức cho công nghiệp môi trường được coi là điều kiện tiên quyết để tạo đột phá.

“Phải coi đây là ngành sản xuất có sản phẩm, thị trường và giá trị gia tăng riêng. Khi đó, Nhà nước mới có thể ban hành chính sách hỗ trợ phù hợp, còn doanh nghiệp sẽ mạnh dạn đầu tư công nghệ, con người và tài chính” - ông Phạm Sinh Thành nhấn mạnh. Khi được công nhận là một bộ phận cấu thành của nền kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn, công nghiệp môi trường sẽ không còn bị xem là gánh nặng chi phí, mà trở thành một lĩnh vực đầu tư sinh lời, đóng góp trực tiếp vào GDP và tạo ra nhiều việc làm.

Thực tế, nhiều địa phương đã triển khai mô hình tái chế rác hoặc sản xuất năng lượng từ chất thải, mang lại hiệu quả kép. Tuy nhiên, đa số dự án vẫn nhỏ lẻ, manh mún, chưa hình thành được chuỗi giá trị hoàn chỉnh. Việc ứng dụng công nghệ cao, tự động hóa và chuyển đổi số còn hạn chế, dẫn đến năng suất và khả năng cạnh tranh thấp so với các đối thủ quốc tế. Đây là lỗ hổng cần sớm khỏa lấp bằng các chính sách kiến tạo mạnh mẽ hơn từ phía Chính phủ.

Tăng nội lực doanh nghiệp để tạo đột phá

Ngày 4-9-2025, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1894/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình phát triển ngành công nghiệp môi trường Việt Nam giai đoạn 2025 - 2030. Đây là bước ngoặt quan trọng nhằm đưa công nghiệp môi trường trở thành ngành kinh tế độc lập, đóng góp then chốt vào cơ cấu quốc dân và bảo đảm tự chủ về công nghệ bảo vệ môi trường.

Mục tiêu đến năm 2030, Việt Nam hướng tới hình thành hệ sinh thái công nghệ môi trường hiện đại, đủ năng lực cung ứng thiết bị trong nước và xuất khẩu. Chương trình chú trọng phát triển mạng lưới doanh nghiệp, viện nghiên cứu để làm chủ và thương mại hóa các giải pháp tiên tiến. Tuy nhiên, thực tế triển khai đang đối mặt những "nút thắt" lớn về thể chế và nguồn lực.

Theo Bộ Công Thương, cả nước hiện có khoảng 500 doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực môi trường nhưng chỉ hơn 100 đơn vị sở hữu năng lực sản xuất đạt chuẩn khu vực. Phần lớn doanh nghiệp gặp khó khăn về vốn và khả năng cạnh tranh. Hệ thống pháp luật về công nghiệp môi trường vẫn thiếu tính đồng bộ, chưa có cơ chế ưu tiên đủ mạnh để kích thích đầu tư từ khu vực tư nhân.

Ông Nguyễn Đức Quyền, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty cổ phần Năng lượng và Môi trường Bách khoa Hà Nội nhận định, doanh nghiệp nội hiện mới chỉ làm chủ được các quá trình đơn giản ở quy mô nhỏ. Khi triển khai các dự án lớn liên quan ngành công nghiệp trọng điểm, thách thức về nhân lực và vật lực là rất lớn. Mặt khác, tỉ lệ cho vay từ các quỹ ở Việt Nam chưa giải quyết được bài toán của doanh nghiệp, buộc họ phải tìm đến ngân hàng thương mại hay tổ chức tài chính. Do đó, cần có các chính sách hỗ trợ vốn dài hạn hoặc hình thành quỹ cho vay mạo hiểm để tiếp sức cho ngành.

Theo ông Phạm Sinh Thành, Quyền Trưởng phòng Môi trường Công thương (Cục Kỹ thuật an toàn và Môi trường công nghiệp), Bộ Công Thương đã ban hành Kế hoạch hành động phát triển công nghiệp môi trường giai đoạn 2025 - 2030 nhằm đưa công nghiệp môi trường trở thành lĩnh vực kinh tế có năng lực cạnh tranh quốc tế. Các chuyên gia đề xuất cần sớm xây dựng Quỹ phát triển công nghiệp môi trường, hỗ trợ chuyển giao công nghệ và khuyến khích hình thành các cụm công nghiệp môi trường tập trung nhằm chia sẻ nguồn lực giữa doanh nghiệp và các viện nghiên cứu.

Ở góc độ chiến lược, Tiến sĩ Trần Văn Lượng, Chủ tịch Hiệp hội Công nghiệp môi trường Việt Nam, nhấn mạnh, việc hoàn thiện thể chế phải đi đôi với mở rộng hợp tác quốc tế và tận dụng các hiệp định thương mại tự do để xuất khẩu thiết bị, dịch vụ môi trường. “Nếu Nhà nước có cơ chế hỗ trợ và doanh nghiệp dám đầu tư, chỉ trong 10 năm tới, công nghiệp môi trường hoàn toàn có thể trở thành ngành mũi nhọn, vừa bảo vệ môi trường, vừa thúc đẩy tăng trưởng” - ông Trần Văn Lượng khẳng định.

Bên cạnh đòn bẩy kinh tế, đào tạo nhân lực chất lượng cao cho ngành là yếu tố sống còn. Khi chính sách đồng bộ và thị trường vận hành minh bạch, công nghiệp môi trường sẽ thực sự trở thành động lực quan trọng cho tăng trưởng xanh và phát triển bền vững tại Việt Nam.

Lam Giang