Ọc sữa khác nôn bất thường như thế nào?

7 ngày đầu sau sinh là quãng thời gian cha mẹ vừa hạnh phúc, vừa dễ hoang mang. Bé bú một chút rồi trớ ra, miệng có bọt, thỉnh thoảng ọc sữa sau khi nằm xuống… Nhiều người lớn trấn an: “Trẻ sơ sinh đứa nào chẳng trớ”. Điều này đúng một phần, nhưng không phải lúc nào cũng đúng.

Ở trẻ mới sinh, ọc sữa ít sau bú có thể là hiện tượng sinh lý do dạ dày còn nhỏ, cơ vòng thực quản chưa hoàn thiện, bé bú nhanh hoặc nuốt nhiều hơi. Tuy nhiên, nếu trẻ nôn nhiều, sặc, tím tái, sùi bọt miệng liên tục, bỏ bú hoặc nôn dịch xanh, cha mẹ không nên tiếp tục cho bú để “xem có đỡ không”, mà cần đưa trẻ đi khám ngay.

1. Vì sao trẻ sơ sinh hay ọc sữa trong tuần đầu?

Dạ dày của trẻ sơ sinh rất nhỏ. Sau sinh vài ngày đầu, bé chỉ bú được lượng sữa ít mỗi cữ. Hệ tiêu hóa cũng chưa phối hợp nhịp nhàng như trẻ lớn, nên sữa dễ trào ngược lên miệng, nhất là khi bé bú quá no, bú sai tư thế, nuốt nhiều hơi hoặc được đặt nằm ngay sau bú.

Ọc sữa sinh lý thường có đặc điểm:

Sữa trào ra ít, không phun mạnh.
Trẻ vẫn tỉnh, da môi hồng, không tím tái.
Sau ọc, trẻ vẫn bú lại được.
Không sốt, không bụng chướng, không lừ đừ.
Số lần tiểu tiện vẫn bình thường.

Nói dễ hiểu, ọc sữa sinh lý giống như “trào nhẹ” sau bú, không làm bé kiệt sức và không kèm dấu hiệu nguy hiểm.

Trong 7 ngày đầu sau sinh, cha mẹ cần theo dõi kỹ tình trạng bú, nôn trớ, hơi thở, màu da và mức độ tỉnh táo của trẻ

2. Ọc sữa khác nôn bất thường thế nào?

Cha mẹ cần phân biệt “trớ ra một ít sữa” với “nôn bất thường”.

Nôn bất thường thường có một hoặc nhiều biểu hiện:

Nôn vọt mạnh, sữa bắn xa.
Nôn lặp lại nhiều lần trong ngày.
Nôn dịch xanh, vàng xanh hoặc có máu.
Nôn kèm bụng chướng, bé quấy khóc dữ dội.
Nôn xong bé mệt, lả, khó đánh thức.
Bé bỏ bú hoặc bú vào là sặc, ho, tím.
Ít tiểu, môi khô, thóp lõm, dấu hiệu mất nước.

Với trẻ sơ sinh, đặc biệt trong 7 ngày đầu, nôn xanh hoặc nôn kèm tím tái không phải tình huống theo dõi tại nhà. Đây có thể là dấu hiệu tắc nghẽn đường tiêu hóa, bệnh lý hô hấp – tiêu hóa hoặc dị tật cần xử trí sớm.

3. Sùi bọt miệng liên tục có ý nghĩa gì?

Một ít bọt ở miệng có thể xuất hiện khi bé tiết nước bọt, trào sữa nhẹ hoặc còn dịch sau sinh. Nhưng nếu bọt trắng liên tục trào quanh miệng, bé hay phải nuốt, khò khè, ho sặc, khó thở hoặc tím khi bú, cha mẹ phải đặc biệt cảnh giác.

Sùi bọt miệng liên tục ở trẻ sơ sinh có thể liên quan đến:

Trào ngược sữa.
Tăng tiết dịch đường hô hấp.
Nhiễm trùng hô hấp hoặc viêm phổi.
Sặc sữa.
Dị tật đường tiêu hóa – hô hấp như teo thực quản, rò khí quản – thực quản.

Vấn đề không nằm ở chỗ sùi bọt mà nằm ở tính chất liên tục sùi bọt và các dấu hiệu đi kèm. Nếu bé vừa sùi bọt, vừa sặc khi bú, ho, tím môi, thở nhanh, rút lõm ngực, cần ngừng cho bú và đưa trẻ đi viện.

4. Khi nào không tiếp tục cho bú mà cần đưa trẻ đi viện?

Cha mẹ nên dừng cho bú tạm thời và đưa trẻ đến cơ sở y tế nếu thấy một trong các dấu hiệu sau:

Bé bú là ho sặc, tím tái hoặc khó thở.
Sùi bọt miệng liên tục, lau xong lại có.
Nôn dịch xanh, vàng xanh hoặc nôn có máu.
Nôn vọt nhiều lần. Bụng chướng, không đi phân su hoặc đi phân bất thường.
Trẻ bỏ bú, bú yếu, ngủ li bì, khó đánh thức.
Thở nhanh, rút lõm lồng ngực, tím môi, da tái.
Sốt hoặc hạ thân nhiệt.
Ít tiểu, môi khô, khóc không có nước mắt.
Cha mẹ có cảm giác “bé không ổn”, dù chưa gọi tên được dấu hiệu.

Trong các tình huống này, cố ép bú có thể làm tăng nguy cơ sặc vào đường thở. Việc đúng hơn là giữ bé ở tư thế an toàn, không tự cho thuốc chống nôn, không dùng mẹo dân gian và đưa trẻ đi khám ngay.

Nếu trẻ sơ sinh bú là sặc, tím tái, sùi bọt miệng liên tục hoặc nôn dịch xanh, không nên tiếp tục cho bú mà cần đưa đi khám ngay

5. Cha mẹ nên theo dõi gì trong 7 ngày đầu?

Trong tuần đầu, cha mẹ nên quan sát bé theo 5 nhóm dấu hiệu:

Bú: Bé có ngậm bắt vú tốt không, bú xong có thoải mái không, có ho sặc không.
Nôn trớ: Nôn ít hay nhiều, có phun mạnh không, màu sữa thế nào, có xanh hoặc máu không.
Hô hấp: Bé thở đều không, có khò khè, thở rít, rút lõm ngực, tím môi không.
Bụng và phân: Bụng có mềm hay chướng, bé có đi phân su trong ngày đầu không.
Tỉnh táo: Bé có thức dậy bú, khóc khỏe, da hồng hay lừ đừ, yếu, khó đánh thức.

Một cách thực tế là ghi lại giờ bú, lượng bú nếu bú bình, số lần nôn, màu chất nôn, số tã ướt và số lần đi tiêu. Khi đi khám, những ghi chép này giúp bác sĩ đánh giá nhanh hơn.

6. Nếu chỉ ọc sữa nhẹ, cha mẹ có thể làm gì?

Nếu bé chỉ ọc ít sữa, vẫn bú tốt, tỉnh táo, không tím tái, không nôn xanh, cha mẹ có thể chăm sóc đúng cách:

Cho bú từng cữ vừa phải, không ép bú quá no.
Giữ đầu và thân bé hơi cao khi bú.
Cho bé ợ hơi sau bú.
Không rung lắc, bế xốc hoặc đặt nằm ngay sau bú.
Đặt bé nằm ngửa khi ngủ, bảo đảm an toàn giấc ngủ.
Theo dõi cân nặng, số tã ướt và mức độ tỉnh táo.

Tuy nhiên, nếu ọc sữa ngày càng nhiều, bé chậm tăng cân, bú kém hoặc cha mẹ thấy bất thường, nên đưa bé đi khám thay vì tự đổi sữa liên tục.

7. Dấu hiệu từ thai kỳ – đa ối có thể gợi ý điều gì?

Đa ối là tình trạng nước ối nhiều hơn bình thường. Không phải cứ đa ối là trẻ có dị tật, nhưng đây là một dấu hiệu bác sĩ sản khoa thường theo dõi kỹ hơn.

Trong một số trường hợp, đa ối có thể gợi ý thai nhi nuốt nước ối không tốt. Điều này có thể liên quan đến bất thường đường tiêu hóa như teo thực quản hoặc một số tắc nghẽn khác. Nếu siêu âm thai từng ghi nhận đa ối, dạ dày thai nhỏ hoặc bác sĩ đã dặn theo dõi dị tật tiêu hóa, sau sinh cha mẹ càng cần chú ý các dấu hiệu: sùi bọt miệng liên tục, bú sặc, tím tái, nôn nhiều, không dung nạp sữa.

Thông tin từ thai kỳ không dùng để tự chẩn đoán, nhưng rất có giá trị khi báo với bác sĩ nhi sơ sinh.

8. Điều quan trọng nhất cha mẹ cần nhớ là gì?

Không phải mọi trường hợp nôn trớ đều nguy hiểm, nhưng với trẻ sơ sinh, khoảng cách giữa “trớ sinh lý” và “dấu hiệu bệnh cần xử trí” đôi khi rất ngắn.

Nếu bé ọc ít sữa, vẫn bú tốt, da hồng, tỉnh táo, đi tiểu bình thường, cha mẹ có thể theo dõi và điều chỉnh tư thế bú. Nhưng nếu bé sùi bọt miệng liên tục, bú là sặc, tím tái, nôn xanh, nôn vọt, bỏ bú, lừ đừ hoặc bụng chướng, không nên tiếp tục cho bú tại nhà.

Đưa trẻ đi viện sớm không phải là “lo quá”. Với trẻ mới sinh, đi khám kịp thời chính là cách an toàn nhất để phân biệt hiện tượng sinh lý với bệnh lý cần can thiệp.

Bs. Nguyễn Nguyên Thái