Nuôi dưỡng văn hóa đọc cho học sinh

Học sinh tham gia Ngày hội đọc sách tại Thư viện tỉnh Lâm Đồng nhân dịp Ngày sách Việt Nam (21/4). Ảnh minh họa: INT

Trong kỷ nguyên số, khi điện thoại thông minh và mạng xã hội ngày càng chiếm nhiều thời gian của học sinh, văn hóa đọc trong nhà trường đang đối mặt với không ít thách thức.

Hình ảnh, âm thanh và các nội dung ngắn, hấp dẫn khiến nhiều em dần xa rời những trang sách, thiếu kiên nhẫn với việc đọc sâu, đọc kỹ và dễ hài lòng với thông tin nhanh nhưng khó lưu giữ lâu dài.

Thực tế đó đặt ra yêu cầu cấp thiết: khơi dậy và nuôi dưỡng văn hóa đọc trong học đường. Bởi đọc sách không chỉ giúp mở rộng tri thức mà còn bồi dưỡng tâm hồn, rèn luyện khả năng tư duy, tập trung và hình thành nhân cách. Giữ gìn thói quen đọc sách cho học sinh hôm nay chính là vun đắp nền tảng vững chắc cho sự phát triển của các em trong tương lai.

Văn hóa đọc nền tảng của tư duy và nhân cách

Từ lâu, đọc sách đã trở thành một nét đẹp văn hóa. Đọc không chỉ để mở rộng kiến thức mà còn giúp mỗi người hoàn thiện bản thân. Qua từng trang sách, chúng ta bổ sung những điều chưa biết, lấp đầy khoảng trống hiểu biết và làm giàu thêm vốn tri thức của mình. Giữa nhịp sống hiện đại với nhiều loại hình giải trí hấp dẫn, đọc sách vẫn là một cách thư giãn lành mạnh, bền vững và giàu giá trị tinh thần.

Những cuốn sách hay, những câu chuyện về con người, cuộc đời hay những vùng đất xa xôi có thể đưa người đọc bước vào một thế giới khác, tạm gác lại lo toan thường nhật. Nếu đời sống ồn ào dễ cuốn học sinh vào các thú vui thiếu bổ ích, thậm chí tiềm ẩn rủi ro, thì sách chính là người bạn đồng hành an toàn và tích cực.

Đặc biệt với học sinh học môn Ngữ văn, việc đọc càng quan trọng. Đọc nhiều giúp các em mở rộng vốn từ, hình thành ý tưởng, rèn kỹ năng viết và làm cho bài văn sâu sắc, phong phú hơn.

Văn hóa đọc không chỉ dừng ở thói quen cầm sách lên mỗi ngày. Đó còn là quá trình rèn luyện tư duy độc lập, khả năng tập trung, nuôi dưỡng cảm xúc và mở rộng hiểu biết. Một học sinh biết đọc đúng cách sẽ học được cách sống tử tế, biết thấu hiểu người khác và tiếp cận tri thức một cách sâu sắc. Đọc sách giúp các em “sống nhiều cuộc đời trong một đời sống”, từ đó phát triển trí tưởng tượng, óc sáng tạo và lòng vị tha.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều học sinh hiện nay đọc ít sách hoặc đọc một cách qua loa, chủ yếu theo xu hướng giải trí tức thời. Hệ quả là khả năng tập trung giảm sút, vốn từ nghèo nàn, kỹ năng diễn đạt hạn chế và sự thấu cảm trong giao tiếp cũng bị ảnh hưởng. Đây là điều đáng suy nghĩ trong bối cảnh nhà trường đang nỗ lực xây dựng môi trường học tập giàu chiều sâu và nhân văn.

Khơi dậy hứng thú đọc cho học sinh

Thư viện trường học không nên chỉ là nơi cất giữ sách, mà cần trở thành trung tâm sinh hoạt văn hóa đọc - nơi học sinh được truyền cảm hứng và chủ động khám phá tri thức. Để làm được điều đó, nhà trường có thể tổ chức định kỳ các hoạt động như “Ngày hội đọc sách theo chủ đề”: Tuần lễ sách thiếu nhi, Tháng đọc về quê hương đất nước, hay các góc đọc dành riêng cho từng khối lớp.

Trong những dịp này, học sinh có thể hóa thân thành nhân vật trong sách, thi kể chuyện theo tranh, tham gia hoạt động “đổi sách lấy trải nghiệm” – mang sách cũ đến đổi những đầu sách mới do thư viện chọn lọc. Những hình thức sinh động như vậy sẽ giúp việc đọc trở nên gần gũi và hấp dẫn hơn.

Bên cạnh đó, giáo viên có thể phát động câu lạc bộ đọc sách theo lớp hoặc theo khối, sinh hoạt định kỳ hai tuần một lần. Mỗi buổi, một nhóm học sinh giới thiệu cuốn sách mình yêu thích, chia sẻ cảm nhận và đặt câu hỏi để cùng thảo luận.

Nhà trường cũng có thể tổ chức các cuộc thi như làm video giới thiệu sách, vẽ tranh minh họa nội dung, viết nhật ký đọc sách theo tháng. Kết quả nên được trưng bày tại bảng tin thư viện hoặc giới thiệu trên hệ thống phát thanh học đường để lan tỏa tinh thần đọc sách đến toàn trường.

Ở góc độ chuyên môn, giáo viên các môn học - đặc biệt là Ngữ văn, Lịch sử, Địa lý - có thể lồng ghép việc đọc sách vào bài giảng, khuyến khích học sinh tìm hiểu kiến thức từ sách thay vì chỉ học thuộc nội dung trong sách giáo khoa. Ví dụ, khi dạy về Chiến dịch Điện Biên Phủ, giáo viên có thể giới thiệu trích đoạn Hồi ký Võ Nguyên Giáp để học sinh đọc thêm, sau đó yêu cầu viết cảm nhận hoặc vẽ sơ đồ tư duy từ nội dung đã tiếp cận. Cách làm này vừa mở rộng kiến thức, vừa rèn kỹ năng tự học.

Nếu điều kiện cho phép, nhà trường nên bố trí các “góc đọc mở” tại hành lang, phòng chờ hoặc sân trường với kệ sách nhỏ, bàn ghế đơn giản, tạo không gian đọc thân thiện, gần gũi với thiên nhiên. Khi đó, việc đọc không còn bó hẹp trong lớp học, mà trở thành một phần quen thuộc trong nhịp sống học đường mỗi ngày.

Tận dụng công nghệ một cách thông minh

Không thể phủ nhận sức ảnh hưởng mạnh mẽ của công nghệ đối với học sinh hiện nay. Thay vì để các em “lạc trôi” trong thế giới mạng xã hội, nhà trường và giáo viên cần chủ động định hướng, biến công nghệ thành một “cây cầu tri thức”. Khi được sử dụng đúng cách, công nghệ không làm giảm văn hóa đọc mà còn mở ra thêm nhiều cơ hội tiếp cận sách.

Một giải pháp thiết thực là giới thiệu và hướng dẫn học sinh sử dụng sách nói (audiobook), sách điện tử (ebook) từ các nền tảng uy tín như Voiz FM, Google Books, Thư viện số Học liệu mở, hay các ứng dụng đọc sách như Waka, Tiki Reader, ứng dụng “Thư viện số VNPT” đang triển khai tại nhiều địa phương. Việc hướng dẫn cụ thể cách tìm kiếm, chọn lọc nội dung phù hợp sẽ giúp học sinh tiếp cận nguồn tài liệu phong phú, an toàn.

Với học sinh tiểu học và THCS, giáo viên có thể xây dựng “giờ đọc sách công nghệ” hằng tuần. Mỗi lớp cùng nghe một cuốn sách nói phù hợp lứa tuổi, sau đó thảo luận nội dung hoặc vẽ tranh minh họa theo trí tưởng tượng. Hình thức này đặc biệt hữu ích với học sinh đọc còn chậm, học sinh khiếm thị hoặc những nơi thiếu sách giấy.

Đối với các trường ở khu vực nông thôn, điều kiện thiết bị còn hạn chế, nhà trường có thể tận dụng phòng tin học hoặc thư viện có máy tính để xây dựng “góc đọc số”, cung cấp danh mục tài liệu đã được chọn lọc.

Hiện nay, nhiều thư viện lớn như Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM, Thư viện Quốc gia Việt Nam hay Thư viện tỉnh Nghệ An cho phép bạn đọc đăng ký và mượn sách trực tuyến miễn phí. Nhà trường có thể tạo tài khoản chung theo lớp hoặc khối để học sinh thuận tiện sử dụng.

Bên cạnh đó, giáo viên và cán bộ thư viện cần được bồi dưỡng kỹ năng tìm kiếm, đánh giá và kiểm chứng thông tin để hướng dẫn học sinh phân biệt nội dung có giá trị với thông tin thiếu chính xác, giật gân. Trong các tiết sinh hoạt lớp hoặc giáo dục công dân, có thể lồng ghép những chuyên đề như: “Cách tìm sách điện tử miễn phí an toàn”, “Trang web đọc sách hữu ích cho học sinh”, hay “Làm thế nào để không bị lạc hướng khi tìm kiếm thông tin trên mạng?”.

Cuối cùng, nhà trường có thể tổ chức “Tuần lễ đọc sách online”, khuyến khích học sinh chia sẻ đường link sách hay, viết cảm nhận trên nhóm lớp, diễn đàn trường hoặc quay video ngắn giới thiệu sách. Những sản phẩm chất lượng nên được tuyên dương trong buổi chào cờ để lan tỏa tinh thần học tập tích cực, từng bước hình thành thói quen đọc trong môi trường số.

Phòng đọc sách di động Trường THPT Nghi Lộc 2 (Nghệ An). Ảnh: TGCC

Cần sự quan tâm từ chính sách và cộng đồng

Để hình thành một thế hệ học sinh yêu sách, cần sự vào cuộc đồng bộ của ngành Giáo dục và sự chung tay của cộng đồng. Các chương trình “mang sách về trường học” chỉ thực sự hiệu quả khi được xây dựng như một chiến lược lâu dài, có giải pháp cụ thể, linh hoạt và phù hợp với từng địa phương, thay vì dừng ở những đợt phát động ngắn hạn.

Một mô hình đang cho thấy hiệu quả là “Tủ sách lớp học đồng hành”, được triển khai với sự phối hợp giữa nhà trường, chính quyền địa phương, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội. Mỗi lớp có một tủ sách nhỏ, được bổ sung và luân chuyển định kỳ giữa các lớp, với đầu sách phù hợp lứa tuổi.

Bên cạnh sách giáo khoa, tủ sách cần đa dạng thể loại như truyện tranh, sách khoa học khám phá, kỹ năng sống, sách về danh nhân, lịch sử địa phương… Ở một số nơi, mô hình “Tủ sách 0 đồng” - học sinh tự nguyện mang sách đến góp và mượn luân phiên – đã tạo được thói quen chia sẻ, hình thành môi trường đọc thân thiện trong lớp học.

Các nhà xuất bản, thư viện công cộng, hội khuyến học cũng có thể phối hợp với trường học tổ chức “Chợ sách lưu động”, đưa xe sách đến tận các điểm trường vùng sâu, vùng xa, giúp học sinh có cơ hội tiếp cận nguồn sách phong phú hơn. Hoặc tổ chức “Ngày hội sách quê em” với các hoạt động kể chuyện, giới thiệu sách, thi vẽ tranh theo nội dung sách, giao lưu trực tuyến với tác giả… Những hình thức này không chỉ giúp học sinh có thêm sách để đọc mà còn tạo trải nghiệm tích cực, gắn việc đọc với niềm vui và sự hào hứng.

Chính quyền địa phương nên đưa nội dung phát triển văn hóa đọc vào kế hoạch giáo dục hằng năm, khuyến khích các trường chủ động sáng kiến lan tỏa thói quen đọc. Nhiều nơi đã triển khai mô hình “Thư viện xanh ngoài trời” hoặc “Thư viện cộng đồng gắn với điểm trường lẻ”, tận dụng mái hiên trường, khuôn viên nhà văn hóa, chùa… để đặt kệ sách phục vụ học sinh và người dân. Cách làm này vừa tiết kiệm, vừa tạo không gian đọc gần gũi.

Về lâu dài, ngành Giáo dục cần ban hành hướng dẫn tích hợp văn hóa đọc vào hoạt động chính khóa và ngoại khóa; có thể đưa tiêu chí phát triển văn hóa đọc vào đánh giá thi đua của nhà trường, hoặc tổ chức các sân chơi “đọc hiểu – sáng tạo” ở cấp huyện, tỉnh, toàn quốc. Đồng thời, cần đẩy mạnh xã hội hóa, huy động nguồn lực từ doanh nghiệp, quỹ học bổng, nhóm thiện nguyện để duy trì hoạt động thư viện và các sự kiện đọc sách định kỳ.

Quan trọng hơn hết, sách chỉ thực sự có ý nghĩa khi đến được với người đọc. Vì vậy, hãy tạo điều kiện để sách trở thành người bạn quen thuộc của học sinh - từ đồng bằng đến miền núi, từ lớp học nhỏ đến không gian cộng đồng rộng mở - để văn hóa đọc được nuôi dưỡng bền bỉ và lâu dài.

Nguyễn Đình Ánh (Trường THPT Nghi Lộc 2, Phúc Lộc, Nghệ An)