Nước về trên vùng đất bán khô hạn

Giữa vùng bán khô hạn nhiều năm “canh trời” làm ruộng, dòng nước từ hệ thống thủy lợi Tân Mỹ mở ra một bước ngoặt cho sản xuất nông nghiệp tại các xã Mỹ Sơn, Xuân Hải, Thuận Bắc và một phần phường Đô Vinh. Không chỉ giải bài toán chống hạn, công trình còn tạo nền tảng để tái cấu trúc không gian canh tác theo hướng tập trung, chuẩn hóa quy trình sản xuất, nâng cao giá trị trên từng đơn vị diện tích đất, thúc đẩy phát triển nông nghiệp công nghệ cao, nông nghiệp hữu cơ, thích ứng biến đổi khí hậu bền vững.

Đưa nước về bằng công nghệ mới

Buổi sớm ở xã Xuân Hải, nắng lên nhanh và gắt, thứ nắng đặc trưng của vùng đất bán khô hạn. Trên cánh đồng lúa đang làm đòng, ánh sáng phủ một màu vàng óng. Cách đó không xa, những luống măng tây xanh mướt đón những tia nước phun mảnh, đều, vẽ thành vòng cung trên nền đất từng nứt nẻ. Ở cuối cánh đồng, một thửa ruộng vẫn còn để trống, chờ hoàn thiện hệ thống ống nội đồng. Đó là 3 lát cắt của cùng một vùng tưới nhờ hệ thống thủy lợi Tân Mỹ: Đã có nước, đang chờ nước và từng thiếu nước.

Kênh cấp II, III từng bước được hoàn thiện, khép kín mạng lưới tưới, phát huy tối đa công suất thiết kế của công trình.

Trước khi hệ thống thủy lợi Tân Mỹ hoàn thành, phần lớn diện tích canh tác ở các xã: Mỹ Sơn, Xuân Hải, Thuận Bắc và một phần phường Đô Vinh phụ thuộc gần như hoàn toàn vào mưa. Ông Nguyễn Văn Thọ, nông dân xã Xuân Hải nhớ lại quãng thời gian ấy: “Làm ruộng là nhìn trời. Có năm hạn kéo dài, cả cánh đồng bỏ không. Một vụ cũng không chắc ăn”.

Khu vực này đất không thiếu, bình quân mỗi hộ có khoảng 0,8ha. Lao động chính chiếm gần 60% nhân khẩu. Tuy nhiên, “biến số” then chốt vẫn là nước. Số liệu điều tra năm 2023 cho thấy, thu nhập bình quân trong khu vực đạt khoảng 37,3 triệu đồng/người/năm, con số này phản ánh đúng thực tế sản xuất bấp bênh trong điều kiện khô hạn kéo dài. Trớ trêu thay, chính khí hậu nắng nhiều, mưa ít lại là lợi thế hiếm có nếu chủ động được nguồn tưới. Nền nhiệt cao giúp cây trồng tích lũy chất khô tốt, nâng cao độ ngọt và chất lượng nông sản. Bài toán vì thế không chỉ là chống hạn, mà là khai thác lợi thế của vùng đất khô bằng một hệ thống tưới hiện đại và ổn định.

Và rồi hệ thống thủy lợi Tân Mỹ được đầu tư với công nghệ kênh ống thép áp lực kín, cấp nước cho 7.480ha; riêng khu vực kênh chính đảm trách gần 4.032ha. Khác với kênh hở truyền thống, ống thép áp lực giúp hạn chế thất thoát do bốc hơi, thấm nước, duy trì áp lực ổn định và thuận lợi kết nối trực tiếp với tưới nhỏ giọt, phun mưa tự động. Ông Nguyễn Đức Thuận - Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh cho biết: "Hiện nay, diện tích đã được cấp nước đạt khoảng 39,1%; dự kiến đến cuối năm 2026 sẽ đạt 3.373ha, tương đương 83,7% diện tích đảm trách; đến năm 2030 sẽ chủ động nước trên toàn bộ gần 4.032ha. Điều đáng chú ý không nằm ở hạ tầng. Kết quả phân tích đất và nước cho thấy, các chỉ tiêu kim loại nặng đều nằm trong ngưỡng cho phép đối với đất nông nghiệp và đáp ứng điều kiện sản xuất hữu cơ. Đây là nền tảng quan trọng để phát triển VietGAP, GlobalGAP và tiến tới nông nghiệp hữu cơ quy mô lớn".

Ông Quý Minh Trung - Chủ tịch UBND xã Mỹ Sơn nhìn nhận: “Trước đây, do sản xuất bấp bênh nên khó thu hút doanh nghiệp. Hiện nay, nguồn nước đã chủ động, địa phương có cơ sở quy hoạch lại vùng chuyên canh, vận động người dân tham gia hợp tác xã. Nước về không chỉ cho cây trồng, mà mở ra cơ hội phát triển kinh tế”.

Tái cấu trúc giá trị trên từng mét khối nước

Theo Tiến sĩ Phan Công Kiên - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Bông và Phát triển nông nghiệp Nha Hố, hiếm có nơi nào hội tụ đồng thời khí hậu khô hạn đặc trưng và nguồn nước tưới đạt chuẩn như khu vực này. Tuy nhiên, nước về chưa đồng nghĩa với giá trị sẽ tăng ngay. Bởi lẽ, sản xuất còn đan xen nhiều loại cây trồng, hạ tầng nội đồng chưa hoàn thiện đồng bộ, thiếu vùng chuyên canh đủ lớn để doanh nghiệp liên kết bao tiêu.

Hệ thống tưới phun tự động được kết nối trực tiếp từ nguồn cấp áp lực, giúp tiết kiệm nước và nâng cao hiệu quả canh tác.

Tuy nước đã mở cánh cửa, nhưng bước qua cánh cửa ấy lại đòi hỏi một cách tổ chức sản xuất khác trước. “Đề án phát triển sản xuất nông nghiệp bền vững ở khu tưới của hệ thống kênh chính thuộc hệ thống thủy lợi Tân Mỹ đến năm 2030” được xây dựng theo hướng đó. Theo ông Nguyễn Đức Thuận, mục tiêu của đề án không dừng lại ở việc xác định cây trồng chủ lực, mà là tổ chức lại không gian sản xuất, chuẩn hóa quy trình, gắn với thị trường, để mỗi mét khối nước tạo ra giá trị gia tăng cao hơn. Đề án được triển khai theo 3 giai đoạn. Giai đoạn 2025 - 2026, tập trung hoàn thiện hạ tầng nội đồng, phân vùng đất đai, hình thành các vùng lúa chất lượng cao, bắp, đậu xanh, dưa hấu. Giai đoạn 2027 - 2028, mở rộng chuyên canh măng tây, nha đam, cây trồng cạn giá trị cao; củng cố hợp tác xã, triển khai liên kết bao tiêu. Giai đoạn 2029 - 2030, toàn vùng hướng tới chuẩn hóa theo GAP và từng bước phát triển hữu cơ, bền vững.

Ở góc nhìn người dân, ông Thọ bộc bạch: “Có nước là mừng, nhưng nếu mạnh ai nấy làm thì giá trị không cao. Người dân mong được hỗ trợ kỹ thuật, kết nối doanh nghiệp để sản xuất ổn định”.

Chính quyền địa phương xác định vai trò đồng hành xuyên suốt, từ xây dựng mã số vùng trồng, hướng dẫn tưới tiết kiệm đến hỗ trợ truy xuất nguồn gốc. Trong bối cảnh thị trường xuất khẩu ngày càng khắt khe về tiêu chuẩn, một vùng sản xuất được thiết kế ngay từ đầu theo hướng chuẩn hóa sẽ có lợi thế cạnh tranh dài hạn.

Chiều xuống trên cánh đồng Xuân Hải. Dòng nước trong ống thép áp lực vẫn chảy đều, lặng lẽ và bền bỉ. Những luống măng tây non tiếp tục vươn lên trên nền đất từng khô khát. Từ những mùa “canh trời” đến những mùa chủ động nước, hành trình của Tân Mỹ đang chuyển từ câu chuyện hạ tầng sang câu chuyện quản trị và tổ chức sản xuất. Khi nước không còn là nỗi lo thường trực, thước đo thành công sẽ nằm ở cách sử dụng nguồn nước ấy. Nếu được vận hành đúng hướng, từng mét khối sẽ không chỉ nuôi cây, mà còn nâng thu nhập, ổn định sinh kế và định hình một vùng nông nghiệp công nghệ cao bền vững ở phía nam tỉnh.

Phát biểu tại buổi làm việc với Ban Quản lý Dự án Đầu tư xây dựng tỉnh về Dự án Đầu tư hoàn chỉnh kênh đường ống cấp II và kênh cấp III thuộc hệ thống thủy lợi Sông Cái - Tân Mỹ, đồng chí TRỊNH MINH HOÀNG - Phó Chủ tịch UBND tỉnh nhấn mạnh: Mỗi tuyến kênh hoàn thành không chỉ mở rộng diện tích được cấp nước, mà còn tạo nền tảng để tăng vụ, chuyển đổi sang cây trồng giá trị cao, ứng dụng tưới tiết kiệm và sản xuất theo tiêu chuẩn GAP. Khi mạng lưới cấp II, III được khép kín đồng bộ, công trình sẽ phát huy tối đa công suất thiết kế, hạn chế thất thoát nước và nâng giá trị trên từng đơn vị đất canh tác. Đây là yêu cầu xuyên suốt để bảo đảm hiệu quả đầu tư và phát triển bền vững vùng tưới Tân Mỹ.

Tiến độ dự án hoàn chỉnh kênh cấp II, III hệ thống thủy lợi Sông Cái - Tân Mỹ:

Giai đoạn 1: 138 tuyến kênh cấp II, 198 tuyến kênh cấp III; tổng chiều dài hơn 91km; gói 24 đạt 60% khối lượng; gói 25 đạt 88% khối lượng; gói 26 đã hoàn thành. Giai đoạn 2 bổ sung 32 tuyến kênh cấp II, 25 tuyến kênh cấp III; tổng chiều dài hơn 42km; gói 42 đạt 43% khối lượng; gói 43 đạt 30% khối lượng. Giai đoạn 3: Gói 50 đạt khoảng 10% trị giá hợp đồng; gói 51 đạt khoảng 75% trị giá hợp đồng.

THANH XUÂN