NSND Mạnh Tưởng: Một đời giữ lửa cải lương Bắc

NSND Mạnh Tưởng: Một đời giữ lửa cải lương Bắc

Từ cậu bé năm tuổi đến dấu ấn “Hoa Mai - Mạnh Tưởng”

NSND Mạnh Tưởng sinh năm 1937, tại làng Xuôi, Tiên Lữ, Hưng Yên, trong một gia đình có truyền thống sân khấu. Ông là cháu nội của soạn giả Nguyễn Đình Nghị - người có nhiều đóng góp trong quá trình cách tân chèo và xây dựng sân khấu chèo cải lương đầu thế kỷ XX.

Duyên nghiệp đến với Mạnh Tưởng từ rất sớm. Khi mới năm tuổi, ông đã vào vai Hoàng tử Cảnh trong đoàn chèo Việt Hùng, sau đó tiếp tục diễn tại đoàn ca kịch An Lạc, tiền thân của Đoàn Cải lương Nam Định. Những năm tháng đứng bên các nghệ sĩ tiền bối giúp ông sớm tiếp nhận kỹ thuật ca diễn, vũ đạo và kỷ luật của sân khấu truyền thống.

Tháng 7.1957, khi tỉnh Hà Đông thành lập Đoàn Cải lương Hoa Mai, nghệ sĩ Mạnh Tưởng gia nhập đoàn và được giao làm Phó đoàn phụ trách chuyên môn. Năm 1970, ông trở thành Trưởng đoàn; năm 1993 được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân và nghỉ hưu theo chế độ năm 1997.

Đó không chỉ là những mốc thăng tiến của một cá nhân. Trong nhiều thập niên, tên tuổi Mạnh Tưởng gắn bó mật thiết với quá trình xây dựng Đoàn Cải lương Hoa Mai thành một đơn vị có tổ chức vững, nghệ thuật giàu bản sắc.

Với khán giả Hà Tây cũ, “Hoa Mai - Mạnh Tưởng, Mạnh Tưởng - Hoa Mai” từng được nhắc đến như một thương hiệu, ghi nhận vai trò của ông cả trên sân khấu lẫn trong công việc tổ chức, quy tụ đội ngũ và đào tạo lực lượng kế cận.

Được nuôi dưỡng từ nền tảng chèo nhưng thành danh với cải lương, ông tạo dựng lối ca diễn riêng: mềm mại nhưng không ủy mị, giàu cảm xúc mà vẫn chừng mực.

Ông coi trọng kỹ thuật, song không để kỹ thuật lấn át đời sống bên trong của nhân vật. Sự kết hợp giữa vốn sân khấu dân tộc phía Bắc và tính trữ tình của cải lương đã làm nên một nghệ sĩ có khả năng đảm nhiệm nhiều dạng vai, từ kép văn, kép võ đến nhân vật chính diện, phản diện, bi kịch, hài kịch, lịch sử và hiện đại.

Giọng ca đi cùng năm tháng, vốn nghề trao lại nhiều thế hệ

Trong ký ức của đông đảo công chúng, trước hết, NSND Mạnh Tưởng là một giọng ca đẹp của cải lương miền Bắc. Chất giọng vang, ấm, cách nhả chữ rõ cùng khả năng biểu đạt nội tâm giúp ông chuyển tải tâm trạng và số phận nhân vật qua từng lời ca. Ông không hát để phô diễn giọng, mà để nhân vật cất tiếng.

NSND Mạnh Tưởng (nhân vật giữa trong ảnh) trong vở "Ông Thánh sinh đôi" tham dự Hội diễn SKCN toàn quốc 1990

Trong những năm kháng chiến chống Mỹ, giọng hát của ông thường xuyên vang lên trên làn sóng Đài Tiếng nói Việt Nam. Những bài ca như Võ Thị Thắng, Cây sáo trúc, Hoa tím chiều thu, Hạt lúa quê mình… được nhiều thính giả yêu thích và yêu cầu phát lại. Khi sân khấu chưa có điều kiện đến với đông đảo công chúng, phát thanh đã đưa tiếng hát Mạnh Tưởng vượt khỏi phạm vi một đoàn nghệ thuật, đến với làng quê, công trường và trận địa.

Không chỉ hát và diễn, ông còn giỏi vũ đạo sân khấu, thành thạo các động tác sử dụng đao, cung, thương, kiếm, đồng thời biết chơi trống và đàn sến cải lương. Nền tảng nghề nghiệp toàn diện ấy giúp ông đi qua nhiều vị trí: diễn viên, đạo diễn, người chuyển thể và người tổ chức nghệ thuật.

Trên sân khấu, ông từng hóa thân vào nhiều nhân vật lịch sử và hiện đại, trong đó có Nguyễn Trãi trong Lam Sơn tụ nghĩa, Lý Thường Kiệt trong Yên ngựa với câu thơ, Ngô Quyền trong Bạch Đằng sóng dậy xô bờ, Lê Lợi trong Lam Sơn khởi nghĩa, Trung úy Phương trong Nổi gió và Trung tá Hoàng Lân trong Tội phạm với tình yêu.

Sự đa dạng của những vai diễn cho thấy khả năng chuyển đổi linh hoạt giữa sân khấu lịch sử, cách mạng và những câu chuyện của đời sống đương đại.

Nếu chỉ nhìn nhận Mạnh Tưởng như một danh ca hay diễn viên thì chưa thể thấy hết đóng góp của ông. Trên cương vị Trưởng đoàn, ông hiểu sân khấu từ cảm giác của người biểu diễn nhưng đồng thời phải nhìn thấy tổng thể của một vở diễn, phát huy sở trường của từng nghệ sĩ và giữ nhịp hoạt động của cả tập thể trong những giai đoạn nhiều biến động.

Một phần quan trọng khác trong sự nghiệp của NSND Mạnh Tưởng là hoạt động đào tạo. Ông có nhiều năm tham gia giảng dạy tại Khoa Kịch hát dân tộc, Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội. Nhiều học trò của ông sau này trở thành NSND, NSƯT và những diễn viên nòng cốt của các nhà hát cải lương phía Bắc.

Vốn nghề ông truyền lại không dừng ở cách lấy hơi, nhả chữ, xử lý làn điệu hay tổ chức động tác. Điều quan trọng hơn là giúp học trò hiểu cái gốc văn hóa phía sau từng câu hát, từng hành động và biết nghiêm khắc với chính mình khi bước lên sân khấu.

Từng đi qua gánh hát gia đình, sân khấu thời chiến, các đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp và những thách thức của cơ chế thị trường, ông còn là một kho tư liệu sống về lịch sử cải lương phía Bắc.

Người truyền nghề và gìn giữ ký ức cải lương

Với riêng người viết, ấn tượng sâu đậm về NSND Mạnh Tưởng không chỉ nằm ở tên tuổi hay những dấu mốc nghề nghiệp, mà ở sự nhiệt thành trong mỗi lần trao đổi về sân khấu. Tại các hội thảo, sự kiện nghề nghiệp hoặc trong một cuộc trò chuyện ngắn sau buổi diễn, ông thường nhận xét rất cụ thể, đi thẳng vào kịch bản, diễn xuất, cách xử lý làn điệu và hiệu quả tiếp nhận của khán giả.

Ông luôn nhớ tên người đối thoại, kiên nhẫn lắng nghe và giải thích những điều người làm báo còn chưa hiểu. Từ một nhận xét hoặc gợi mở của ông, người viết có thể nhận ra vấn đề cần tiếp tục tìm hiểu, tránh dừng lại ở cảm nhận bề mặt hay những lời khen chung chung. Sự từng trải ở ông không tạo thành khoảng cách mà trở thành sự bao dung của một người đi trước đối với những người thực sự muốn đến gần sân khấu.

Sự nhiệt thành với nghệ thuật cải lương của NSND Mạnh Tưởng là hình ảnh mà đồng nghiệp trong giới nghệ thuật yêu quý ông

Sự trân trọng ông dành cho người làm báo cũng để lại một bài học nghề nghiệp: muốn được nhân vật tin cậy, trước hết người viết phải trân trọng nhân vật, trân trọng sự thật và lĩnh vực mình theo đuổi. Một bài báo về nghệ thuật không thể chỉ là tập hợp những lời tán dương, mà cần được viết từ hiểu biết, sự công bằng và trách nhiệm gìn giữ ký ức nghề.

Ngay khi tin NSND Mạnh Tưởng qua đời được chia sẻ, giới sân khấu, đặc biệt là các nghệ sĩ, đạo diễn và những người gắn bó với cải lương, đã bày tỏ niềm thương tiếc, chia sẻ cáo phó và nhắc lại những kỷ niệm về ông như một lời tiễn biệt người nghệ sĩ cả đời tận tụy với nghề.

Lễ viếng NSND Mạnh Tưởng được tổ chức vào hồi 13 giờ 30 phút ngày 28.7.2026 tại Nhà tang lễ Bệnh viện Đa khoa Hà Đông, số 2 Nguyễn Viết Xuân, Hà Đông, Hà Nội.

Gần trọn cuộc đời hoạt động nghệ thuật, NSND Mạnh Tưởng đã để lại dấu ấn ở nhiều vị trí, nhưng điều còn lại sâu bền hơn cả là hình ảnh một người làm nghề nghiêm túc, am hiểu cải lương và sẵn lòng trao truyền vốn quý cho những người đến sau. Tiếng hát, những vai diễn, câu chuyện nghề cùng sự ân cần của ông sẽ tiếp tục hiện diện trong ký ức của đồng nghiệp, học trò và nhiều thế hệ công chúng.

NGUYỄN THÚY HIỀN