Nơi gìn giữ và lan tỏa văn hóa Mông

Trình diễn trang phục dân tộc Mông tại ngày hội.

Từ sáng sớm, con đường dẫn vào khu vực trung tâm Na Ư đã đông kín người. Nam nữ thanh niên xuống hội trong trang phục truyền thống đẹp nhất; trẻ nhỏ xúng xính, tung tăng theo bố mẹ; các cụ già nét mặt rạng ngời niềm tự hào... Tất cả đổ dồn về không gian lễ hội, nơi những nét đẹp văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc được tái hiện.

Ngày hội Văn hóa các dân tộc xã Sam Mứn tôn vinh nét đẹp truyền thống 3 dân tộc cùng sinh sống trên địa bàn, trong đó có đồng bào dân tộc Mông. Được biết toàn xã có 6 bản đồng bào dân tộc Mông, ngành Mông trắng, với gần 1.400 nhân khẩu, tập trung chủ yếu tại khu vực Na Ư. Dẫu nhịp sống hiện đại đã len lỏi qua từng con dốc, nhưng người Mông nơi đây vẫn gìn giữ vẹn nguyên những phong tục từ ngàn đời. Việc lựa chọn bản Na Ư làm nơi tổ chức ngày hội không chỉ thuận lợi về điều kiện tổ chức, mà còn mang ý nghĩa sâu xa: Đưa văn hóa trở về đúng không gian sống của đồng bào, để mỗi nghi lễ, mỗi trò chơi, mỗi điệu khèn được “sống” giữa cộng đồng.

Ném pa pao là nét văn hóa đặc sắc của đồng bào dân tộc Mông.

Điểm nhấn tại ngày hội là không gian nhà truyền thống dân tộc Mông và lễ cúng bàn thờ Xử Ca (Teev xwm kab), cùng cảnh sinh hoạt của gia đình người Mông trong Tết cổ truyền “Nào pê chầu”. Nghi lễ cúng bàn thờ Xử Ca là một phần không thể thiếu trong lễ đón năm mới của người Mông. Trong ngôi nhà truyền thống phên tre, mái lá, ông Và Cháy Cậy (già làng uy tín, Trưởng dòng họ Và, bản Con Cang) đang tỉ mỉ thực hiện các bước nghi lễ. Ông Cậy trang trọng thay “áo mới” cho Xử Ca - vị thần cai quản gia súc và tài lộc của gia đình. Ông dùng một con gà trống mơ để cúng. Sau khi làm thịt, ông lấy ba túm lông gà dán lên phần giấy bạc của Xử Ca và thắp hương khấn đầy thành kính. Sau khi thực hiện nghi thức, ông Cậy chia sẻ: “Lễ đón tết của đồng bào Mông gồm nhiều nghi lễ. Chúng tôi xua đuổi điều không may, bệnh tật của năm cũ cho gió thổi đi, theo mặt trời lặn; đón năm mới khỏe mạnh, vui vẻ, mong con cháu học tập tiến bộ, gia đình, dòng họ nhiều tài lộc. Đây là năm đầu tiên xã tổ chức dựng nhà, tái hiện nghi lễ truyền thống, chúng tôi vui lắm. Thông qua thực hành thường ngày và các hoạt động văn hóa lớn như thế này, mong con cháu không quên nguồn gốc, tự hào về nét đẹp cổ truyền của dân tộc mình, để văn hóa Mông mình mãi truyền nối”.

Trong ngôi nhà truyền thống, sau các nghi lễ đón năm mới của đồng bào Mông, người dân và du khách cùng ngồi bên bếp lửa hồng, với nồi mèn mén nóng hổi, mâm thắng cố thơm lừng, rôm rả những câu chuyện đầu năm… tất cả gợi lên cảm giác thân quen, ấm cúng và giàu bản sắc.

Không chỉ có phần lễ tâm linh, ngày hội còn là bức tranh sinh động về nét đẹp văn hóa cổ truyền dân tộc Mông. Đó là những bộ trang phục truyền thống thêu thủ công, rực rỡ sắc màu mà chị em xúng xính đi hội hay tự tin trình diễn trên sân khấu. Xen kẽ là khu trưng bày các sản phẩm thủ công, vật dụng gắn với đời sống sinh hoạt cộng đồng: Vải lanh, đồ đan lát, nông cụ, nhạc cụ dân gian. Mỗi hiện vật như một mảnh ghép của ký ức, nhắc nhớ về hành trình sinh tồn, thích nghi và sáng tạo của đồng bào Mông.

Hội thi chọi bò trong khuôn khổ ngày hội.

Giữa khoảng sân rộng, tiếng chày giã bánh đều đặn; tiếng khèn khi dồn dập, khi réo rắt; nam nữ thanh niên hào hứng bắt pa pao, tạo không khí sôi nổi, vui tươi. Đặc biệt, hội thi chọi bò thu hút đông đảo người dân và du khách. Tiếng reo hò, cổ vũ những trận đấu gay cấn, kịch tính làm không khí thêm phần náo nhiệt. Với đồng bào nơi đây, chọi bò gắn với lao động sản xuất, thể hiện tinh thần thượng võ và sức mạnh cộng đồng.

Ngày hội như một cuộc hẹn lớn của bản làng, nơi người quen gặp lại, người đi xa trở về sum họp, du khách trải nghiệm và tìm hiểu, cùng nhau chia sẻ niềm vui đầu năm.

Nguyễn Hiền