Những thanh kẽm hóa mùa trăng

Ông Huỳnh bên lô lồng đèn cuối cùng phục vụ mùa trung thu 2026

Đưa nghề truyền thống cha ông về miền đất mới

Từ nhỏ, ông Nguyễn Văn Huỳnh (SN 1971) đã theo cha học những bước đầu tiên của nghề xếp giấy, tạo hình. Quê ông ở làng Báo Đáp, xã Hồng Quang, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định cũ (nay thuộc phường Hồng Quang, tỉnh Ninh Bình) - nơi nổi tiếng với nghề làm hoa vải, hoa lụa và lồng đèn thủ công truyền thống.

Nhắc về quê, giọng ông chậm lại. Ngày ấy, mỗi dịp trung thu, cả làng lại rộn ràng với những bó tre, cuộn dây, giấy bóng đủ màu được đưa về từng nhà. Dưới bàn tay người thợ, lồng đèn ông sao, đèn kéo quân và những chiếc đèn giấy bóng lần lượt thành hình. “Ngày trước, từ thời ông bà rồi đến cha mẹ, làng đã chuyên làm lồng đèn trung thu bằng tre và giấy kiếng đủ màu sắc. Làng cũng nổi tiếng với nghề làm hoa vải, hoa lụa nghệ thuật”, ông Huỳnh kể.

Như bao trai làng khác, ông rời quê vào Sài Gòn mưu sinh, mang theo nghề thủ công được cha truyền lại. Nhưng cuộc sống nơi phố thị không dễ dàng. Công việc không đủ trang trải, ông đành rẽ hướng, rồi về phường Bình Thuận (tỉnh Lâm Đồng) lập nghiệp bằng chính nghề thủ công đã gắn với mình từ thuở nhỏ.

Những chú gà con

Hơn 30 năm trôi qua, căn nhà của ông vừa là nơi ở, vừa là xưởng làm lồng đèn. Mỗi mùa trung thu, nơi đây lại tất bật. Những thanh kẽm được uốn thành khung, giấy màu cắt, dán; từng bộ phận nhỏ dần thành hình qua đôi bàn tay khéo léo và sự kiên nhẫn của người thợ. “Giờ chú có tuổi rồi, chỉ ngồi uốn và tạo hình theo bản thiết kế, các công đoạn khác có mấy chú này lo”, ông Huỳnh nói, ánh mắt hướng về Sơn - người thợ đang phủ màu vàng lên chiếc lồng đèn hình gà con.

Theo ông Huỳnh, nếu trước đây khung lồng đèn chủ yếu được làm bằng tre thì nay dây kẽm giúp người thợ tạo hình mềm mại, sắc sảo hơn. Những đường cong, hình dáng cầu kỳ nhờ đó mà trở nên sinh động. Lồng đèn tre khó tạo hình nên phổ biến nhất vẫn là chiếc đèn ông sao năm cánh.

Trong căn nhà nhỏ, gần 10 lao động đang cặm cụi hoàn thiện những đơn hàng cuối cùng để kịp giao trước mùa lễ hội.

Vừa làm, chị Trần Thị Hải, ở thôn Lâm Phú, xã Hồng Sơn, vừa chia sẻ: “Ngày làm nhiều nhất cũng được 6 - 7 cái, vì phải thật tỉ mỉ, cẩn thận. Giấy rất dễ rách. Được cái vui vì Lễ hội Trung thu được tổ chức trở lại”. Cạnh đó, chị Nguyễn Thị Bích Hạnh, ở khu phố 3, phường Bình Thuận, góp chuyện: “Năm nay không hiểu sao ít trường đặt. Có 5 trường thôi, chứ mọi năm mười mấy trường đăng ký làm, mệt nghỉ luôn”.

Gắn bó với nghề nhiều năm, ông Huỳnh luôn chăm chút cho từng sản phẩm. Với ông, mỗi chiếc lồng đèn phải cân đối, sắc sảo và có nét riêng. Ông chỉ tiếc mùa trung thu năm nay thời gian chuẩn bị quá ngắn. “Mấy năm trước, thường chú nhận làm từ trước trung thu tận 2 tháng. Năm nay, thông báo chú nhận được chỉ còn vỏn vẹn 2 tuần, nên mọi thứ đều gấp rút”, ông nói. Trung bình mỗi trường đặt khoảng 80 chiếc, giá từ 250.000 - 350.000 đồng/chiếc, tùy mẫu đơn giản hay cầu kỳ.

Anh Võ Ngọc Sơn (áo đen), người gắn bó cùng với ông Huỳnh hàng chục năm qua

Liệu ai còn nối nghề?

Không chỉ giữ nghề, ông Huỳnh còn tạo việc làm cho những lao động nhàn rỗi tại địa phương. Với nhiều người, công việc làm lồng đèn không chỉ mang lại thêm thu nhập mà còn gợi lại những ký ức tuổi thơ.

Chị Thiết Thị Hoa, ở phường Đức Long, bộc bạch: “Ngoài việc kiếm thêm thu nhập, công việc này mình cũng thấy thích thú. Hồi tụi mình còn nhỏ, ước mơ có được cái lồng đèn đi chơi đâu có dễ, nhà nghèo mà”.

Vừa quét hồ, chị Mai Thị Thu Trang ở khu phố 7, phường Đức Long vừa cười: “Giờ tụi nhỏ sướng hơn mình nhiều chớ, có nhiều mẫu mã hơn, màu sắc đẹp hơn. Hồi xưa làm gì có”.

Có lẽ vui nhất với người thợ là lúc nhìn thấy sản phẩm của mình được đưa xuống phố. Dưới ánh đèn, ánh nến đêm rằm tháng tám, những con ốc, đóa sen, chú gà con… trở nên lung linh, sống động. Từ vài thanh kẽm, mảnh giấy, qua đôi tay người thợ, những chiếc lồng đèn như có thêm một đời sống riêng. Ông Huỳnh vẫn nhớ những ngày làm lồng đèn còn nhiều nhọc nhằn. Khi ấy, từng lớp màu trên mặt giấy cũng được người thợ tự tay tạo nên bằng những dụng cụ rất đỗi quen thuộc.

Những người thợ tỉ mỉ dán từng công đoạn

Giờ đây, máy móc đã giúp người thợ nhẹ việc hơn, từ khâu thiết kế đến phun màu. Nhưng khi chiếc lồng đèn thành hình, đôi tay người thợ vẫn không thể thiếu. Những đường nét, mảng giấy, phần khung hay từng chi tiết nhỏ vẫn cần sự khéo léo và kiên nhẫn để hoàn thiện.

Ở tổ dân phố Phú Tài, phường Bình Thuận, nhiều người biết đến ông Huỳnh không chỉ bởi những chiếc lồng đèn đẹp, mà còn bởi ông vẫn gắn bó với nghề thủ công đã theo mình hơn nửa đời người. Hàng trăm chiếc lồng đèn từ căn nhà nhỏ ấy đã đến các trường học, theo những đêm hội trung thu và đến tay những đứa trẻ đang chờ một mùa trăng.

Phía sau những chiếc lồng đèn rực rỡ là một nỗi niềm ông ít khi nói ra. Tuổi đã cao, sức khỏe không còn như trước, ông chỉ có thể làm những phần việc như: tạo khung, uốn kẽm. Các con đều đã lớn, có công việc riêng. “Giờ chú cũng có tuổi rồi, bệnh nhiều nữa, nên chỉ có thể làm những phần thô như: tạo khung sườn, uốn kẽm. Các con thì lớn, có công việc riêng hết rồi. Chẳng biết còn giữ được nghề bao lâu. Nhìn vậy chứ cực công lắm”, ông Huỳnh bộc bạch.

Câu nói nhẹ tênh, nhưng phía sau là nỗi lo về một nghề cha ông để lại. Bởi để làm nên một chiếc lồng đèn đẹp, người thợ không chỉ cần đôi tay khéo léo mà còn cần sự kiên nhẫn và tình yêu với nghề. Trung thu lại về. Những chiếc lồng đèn lần lượt rời căn nhà nhỏ ở phường Bình Thuận, theo những chuyến xe đến trường học, xuống phố và vào những đêm hội.

Rồi có thể một ngày đôi tay ông Huỳnh không còn đủ khỏe để uốn thêm một khung đèn. Nhưng những sắc màu ông đã góp vào mỗi mùa trăng vẫn sẽ còn lại, trong ký ức của những người từng làm nghề bên ông và trong ánh mắt những đứa trẻ cầm trên tay chiếc lồng đèn sáng giữa đêm rằm. Nghề cũ vẫn vậy, qua bàn tay người giữ nghề, lặng lẽ tìm một cách để tiếp tụ.