Những quyết sách then chốt mở đường cho công bằng giáo dục

Miễn học phí - gỡ “nút thắt” chi phí, mở rộng cơ hội học tập

Về mặt chính sách, miễn học phí được xem là giải pháp trực tiếp tháo gỡ rào cản tài chính trong tiếp cận giáo dục, giúp phụ huynh giảm gánh nặng chi phí và tạo điều kiện để học sinh duy trì việc học ổn định, hạn chế nguy cơ bỏ học.

Nghị định 238/2025/NĐ-CP đã thiết lập khung thống nhất về miễn, giảm học phí và hỗ trợ chi phí học tập trong toàn hệ thống giáo dục, với 14 nhóm đối tượng được miễn học phí tại các cơ sở giáo dục công lập. Đáng chú ý, chính sách còn mở rộng sang khu vực ngoài công lập, khẳng định quan điểm nhất quán: quyền học tập của trẻ em không phụ thuộc loại hình trường học, mà phải được Nhà nước bảo đảm công bằng.

Miễn học phí và hỗ trợ bữa ăn trưa sẽ giúp phụ huynh giảm gánh nặng chi phí, duy trì việc học ổn định và hạn chế nguy cơ bỏ học

Tác động của chính sách không chỉ thể hiện qua các con số ngân sách mà hiện hữu trong từng câu chuyện đời thường. Nguyễn Văn Gi., sinh viên khuyết tật vận động ngành Cơ khí (ĐH Bách khoa Hà Nội), từng phải vừa học vừa làm để lo học phí. Khi thuộc diện được miễn học phí từ năm 2025, gia đình em “nhẹ cả người”, còn bản thân có thêm động lực theo đuổi ước mơ học tập.

Tại các địa bàn vùng sâu, vùng xa, tác động của chính sách càng thể hiện rõ. Cô Quàng Thị Xuân, Phó Hiệu trưởng Trường PTDTBT Tiểu học Mường Lạn (huyện Sốp Cộp, tỉnh Sơn La), cho biết nhờ được miễn học phí và hỗ trợ chi phí học tập, học sinh đến lớp đều đặn hơn, tình trạng nghỉ học vì khó khăn kinh tế giảm đáng kể. Tuy nhiên, với tỷ lệ học sinh nghèo và cận nghèo vẫn chiếm gần 40%, nhà trường mong muốn Nhà nước tiếp tục có thêm những chính sách hỗ trợ thiết thực, phù hợp hơn với điều kiện đặc thù của vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Ở góc nhìn chính sách, nhiều chuyên gia giáo dục cho rằng miễn học phí và hỗ trợ bữa ăn trưa cho học sinh là quyết định mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, nhất là khi được triển khai trong bối cảnh nền kinh tế đất nước vẫn còn không ít khó khăn.

TS Nguyễn Tùng Lâm, Phó Chủ tịch Hội Khoa học tâm lý giáo dục Việt Nam nhấn mạnh, cần nhìn nhận rõ đây không phải là những chính sách được ban hành trong điều kiện “dư dả”, mà là sự lựa chọn có tính ưu tiên cao của Đảng và Chính phủ nhằm bảo đảm chất lượng chung và hướng tới công bằng giáo dục.

Theo TS Nguyễn Tùng Lâm, miễn học phí và hỗ trợ bữa ăn trưa sẽ tạo điều kiện để tất cả trẻ em đều được đến trường, đặc biệt là những em có hoàn cảnh khó khăn. Dù mức hỗ trợ có thể không quá lớn, nhưng với những gia đình yếu thế, đó là sự động viên rất có ý nghĩa. Ông cũng lưu ý, giáo dục phải đồng thời đạt được hai mục tiêu song hành: vừa nâng cao chất lượng, vừa bảo đảm công bằng. Càng phát triển, càng hội nhập sâu với thế giới thì yêu cầu chú trọng yếu tố công bằng trong giáo dục càng trở nên cấp thiết.

Bữa ăn miễn phí - nền tảng sức khỏe và điều kiện học tập cho học sinh

Nếu miễn học phí giúp trẻ em được đến trường thì bữa ăn miễn phí giúp các em học tốt hơn, khỏe mạnh hơn và bình đẳng hơn trong môi trường học đường. Chính sách hỗ trợ bữa trưa, đặc biệt tại các đô thị lớn như Hà Nội, đang tạo ra những thay đổi rõ nét đối với mô hình dạy - học hai buổi/ngày.

Từ phía phụ huynh, chị Nguyễn Thảo, công nhân tại Khu công nghiệp Đông Anh, cho biết chi phí bán trú từng là gánh nặng không nhỏ trong bối cảnh thu nhập gia đình giảm sút. Khi con được hỗ trợ bữa trưa tại trường, chị chia sẻ rằng mình “như cất đi được một nỗi lo lớn”, bởi không chỉ giảm chi tiêu mà còn yên tâm hơn về sinh hoạt của con trong ngày học hai buổi.

Ở góc độ quản lý nhà trường, thầy Nguyễn Xuân Khang, Chủ tịch Hội đồng Trường Marie Curie, đánh giá chính sách hỗ trợ bữa ăn trưa là “hợp lòng dân, hợp xu thế phát triển giáo dục hiện đại”. Theo thầy, nếu được tổ chức bài bản và giám sát chặt chẽ, chính sách này không chỉ cải thiện thể trạng học sinh mà còn góp phần thay đổi văn hóa giáo dục, đặt học sinh vào vị trí trung tâm của mọi hoạt động dạy và học

Thầy Vũ Văn Tùng,Trường Tiểu học và THCS Lê Văn Tám (tỉnh Gia Lai) 5 năm qua đã duy trì mô hình “Tủ bánh mì 0 đồng” nhằm giữ chân học sinh đến lớp

. Lãnh đạo nhiều trường tiểu học cũng cho biết, từ khi chính sách hỗ trợ được áp dụng, số lượng học sinh đăng ký bán trú tăng lên, giúp nhà trường ổn định tổ chức dạy học hai buổi/ngày và nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện. Nếu tại Hà Nội, bữa ăn miễn phí chủ yếu nhằm hoàn thiện mô hình học hai buổi/ngày, thì ở các vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, câu chuyện bữa ăn học đường lại gắn trực tiếp với bài toán duy trì sĩ số và chống bỏ học.

Nhiều năm đồng hành cùng học sinh có hoàn cảnh khó khăn, thầy Vũ Văn Tùng - người phụ trách mô hình “Tủ bánh mì 0 đồng” tại Trường Tiểu học và THCS Lê Văn Tám (tỉnh Gia Lai) đã duy trì mô hình “Tủ bánh mì 0 đồng” mỗi sáng như một giải pháp tình thế nhằm giữ chân học sinh đến lớp. Sau hơn 5 năm triển khai, mô hình giúp học sinh đi học đều hơn, song kinh phí chủ yếu vẫn dựa vào sự đóng góp của các nhà hảo tâm và của giáo viên.

Từ những nỗ lực mang tính tình thế và những khó khăn còn tồn tại, thầy Tùng cho rằng cần có những chính sách hỗ trợ căn cơ, bền vững hơn. Thầy Tùng cho biết, tại địa bàn thầy công tác, việc tổ chức học hai buổi/ngày gặp rất nhiều khó khăn do học sinh không có điều kiện ăn bán trú. Buổi trưa, các em phải về nhà; nhiều em theo bố mẹ lên nương rẫy để có bữa ăn nên không thể quay lại lớp vào buổi chiều.

“Từ thực tế đó, tôi thấy nếu chính sách miễn học phí đi kèm với hỗ trợ bữa ăn cho học sinh, đặc biệt ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, thì tác động sẽ rất lớn: vừa giúp duy trì sĩ số, vừa từng bước nâng cao chất lượng giáo dục”, thầy Tùng nói.

Từ chủ trương đúng đến thực thi hiệu quả: Bài toán giám sát và chất lượng

Đánh giá tổng thể chính sách, đại biểu Quốc hội Nguyễn Hoàng Mai, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa - Xã hội của Quốc hội, khẳng định chính sách này không chỉ giảm gánh nặng cho hàng triệu gia đình, mà còn bảo đảm quyền được học tập của mọi trẻ em, không phân biệt điều kiện kinh tế, tạo nền tảng nâng cao dân trí và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

Từ góc nhìn người trực tiếp thụ hưởng, chị Trần Thị Hạnh, phụ huynh có hai con đang học tiểu học và THCS tại Hà Nội, cho rằng việc miễn học phí và hỗ trợ bữa ăn trưa đã tạo ra tác động rõ rệt đối với đời sống gia đình. Thậm chí, tiến tới cung cấp sách giáo khoa miễn phí. “Điều chúng tôi mong nhất là chính sách được triển khai đồng đều, minh bạch, không bị “bù” bằng các khoản thu khác”, chị Hạnh chia sẻ.

Khi rào cản chi phí được gỡ bỏ, điều kiện học tập được bảo đảm, mọi đứa trẻ dù ở thành thị hay vùng sâu, vùng xa đều có cơ hội phát triển tối đa năng lực của mình

Ở góc độ chuyên gia, PGS, TS Bùi Thị An, đại biểu Quốc hội khóa XIII, nhận xét việc miễn học phí và hỗ trợ bữa trưa đã cụ thể hóa rõ chủ trương coi giáo dục là quốc sách hàng đầu. Theo bà, một bữa trưa đủ chất tại trường không chỉ giúp học sinh phát triển thể chất mà còn nâng cao khả năng tiếp thu, tạo nền tảng cho phát triển trí tuệ và nhân cách. Tuy nhiên, khi chính sách đã đúng, vấn đề then chốt là tổ chức thực hiện: từ cơ sở vật chất bếp ăn, an toàn thực phẩm đến thanh tra, kiểm tra và giám sát độc lập.

Một điểm nghẽn khác khiến nhiều đại biểu Quốc hội băn khoăn trong kỳ họp vừa qua là, dù học sinh được miễn học phí, song các khoản xã hội hóa và dịch vụ đi kèm nếu không được kiểm soát chặt chẽ vẫn có thể đẩy gánh nặng chi tiêu lên cao, làm giảm ý nghĩa thực chất của chính sách. Ngày 15/12, trong trao đổi với cử tri và lãnh đạo TP Hà Nội, Tổng Bí thư cũng ghi nhận thực tế vẫn còn tình trạng “Nhà nước miễn học phí, nhưng trường lại bày ra nhiều khoản khác để thu tiền nhiều hơn”.

Vì vậy, nhiều chuyên gia giáo dục cho rằng, cùng với việc miễn học phí, cần sớm xây dựng khung giám sát thống nhất, chuẩn hóa các khoản thu tự nguyện, đồng thời bảo đảm công khai, minh bạch trong toàn hệ thống giáo dục.

Từ miễn học phí đến bữa ăn miễn phí, có thể thấy Chính phủ đang từng bước đặt nền móng cho một hệ thống giáo dục lấy trẻ em làm trung tâm, hướng tới công bằng và phát triển bền vững. Khi rào cản chi phí được gỡ bỏ, điều kiện học tập được bảo đảm và việc tổ chức thực hiện được giám sát chặt chẽ, mọi đứa trẻ dù ở thành thị hay vùng sâu, vùng xa đều có cơ hội phát triển tối đa năng lực của mình. Đó cũng chính là thước đo căn bản của một nền giáo dục nhân văn: không để bất kỳ học sinh nào bị bỏ lại phía sau.

Thu Hằng/VOV.VN