Những nhà sáng tạo tuổi Teen

Từ lớp học vùng biên đến bước ngoặt quốc gia

Nhóm tác giả của mô hình gồm 5 học sinh: Nguyễn Bảo Sơn, Ngọc Tăng Hoàng, Bùi Tiến Minh, Nông Minh Huy, Trịnh Minh Tùng, những gương mặt trưởng thành từ phong trào nghiên cứu khoa học học sinh của Trường THCS Hợp Giang. Người khởi xướng và dẫn dắt nhóm là Nguyễn Bảo Sơn, học sinh lớp 10 chuyên Anh, Trường THPT Chuyên. Khi bắt tay thực hiện mô hình, Sơn mới chỉ là học sinh lớp 9 Trường THCS Hợp Giang - người đầu tiên đề xuất ý tưởng xây dựng một mô hình trực quan để “kể” câu chuyện Công viên địa chất Non nước Cao Bằng bằng tiến trình hình thành trái đất. Niềm yêu thích khoa học của Sơn không bắt đầu từ những đề tài “vĩ mô”, mà từ những vướng mắc trong học tập hằng ngày, đó là làm sao để các bài học Địa lý, Lịch sử, Sinh học không còn khô khan, khó nhớ, mà trở thành trải nghiệm có thể nhìn thấy, chạm vào và khám phá.

Các em nhận ra rằng nhiều bài học trong chương trình giáo dục địa phương, Địa lý, Lịch sử, Sinh học còn trừu tượng, khó hình dung. Kiến thức về Công viên địa chất Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng, niềm tự hào của quê hương đôi khi vẫn nằm yên trên trang sách. Từ sinh hoạt tại Câu lạc bộ “Cùng em khám phá Công viên địa chất”, nhóm học sinh đặt ra một câu hỏi rất “học trò” nhưng không hề nhỏ là làm thế nào để tri thức địa chất trở nên sống động, dễ hiểu và dễ nhớ hơn.

Câu trả lời là một mô hình địa tầng xoắn ốc, biểu trưng cho sự vận động liên tục của trái đất suốt hơn 4 tỷ năm. Trên đó, các kỷ địa chất, hóa thạch cổ sinh, các đứt gãy kiến tạo, khoáng sản… được kết nối với những di sản cụ thể của tỉnh như núi Mắt Thần, đá bazan cầu gối, thác Bản Giốc. Không chỉ là địa chất, đó còn là câu chuyện quê hương được kể bằng ngôn ngữ khoa học.

Nhóm học sinh cùng mô hình “Địa tầng Trái đất và giới thiệu Công viên địa chất Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng”.

Thử - sai và những bài học ngoài chương trình

Đằng sau một mô hình được đánh giá “công phu, giàu tính khoa học” là một hành trình thử và sai. Khó khăn lớn nhất không nằm ở một khâu riêng lẻ, mà ở việc tích hợp đồng thời nhiều lĩnh vực như: kiến thức khoa học tự nhiên, kỹ thuật điện - điện tử, mỹ thuật tạo hình và công nghệ.

Nghiên cứu khoa học ở tuổi teen không phải là một lộ trình trải hoa hồng mà là chuỗi những phép thử nghiệt ngã. Minh Huy - “kỹ sư” chính của nhóm vẫn nhớ như in khoảnh khắc bị giật điện khi đang đấu nối mạch điều khiển, một sự cố khiến cả nhóm bừng tỉnh về bài học an toàn trường học. Hoặc Trịnh Minh Tùng kể những đêm vượt qua cơn buồn ngủ để tranh luận nảy lửa về cấu tạo trầm tích địa tầng. Ở đó, sự sôi nổi của tri thức đã chiến thắng sự mỏi mệt thể chất.

Những sự cố hay khoảnh khắc đời thường ấy tưởng chừng chỉ là kỷ niệm học trò, nhưng thực chất lại là những bài học đắt giá về trách nhiệm, tính kỷ luật và bản lĩnh đối diện thất bại. Đó chính là những kỹ năng mềm không có trong giáo trình, nhưng lại là nền móng vững chãi để xây dựng tư duy của một nhà khoa học nghiêm túc.

Chính tinh thần làm việc khoa học nghiêm túc, không né tránh hạn chế ấy đã thuyết phục hội đồng giám khảo đưa mô hình giành giải nhất Cuộc thi Sáng tạo thanh thiếu niên, nhi đồng toàn quốc lần thứ 21 năm 2025, đồng thời mang về Huy chương vàng “Nhà sáng tạo trẻ Việt Nam 2025”.

Giải Nhất - cánh cửa mở ra sân chơi quốc tế

Giải Nhất quốc gia không chỉ là một dấu mốc thành tích, mà trở thành nền tảng để 5 học sinh của tỉnh được lựa chọn đại diện Việt Nam tham dự IEYI Malaysia 2026, một trong những sân chơi sáng tạo khoa học uy tín dành cho thanh thiếu niên toàn cầu.

Ngay sau khi kết quả được công bố, nhóm học sinh vinh dự nhận được lời mời của Trưởng đại diện UNESCO tại Việt Nam tới Tòa nhà Liên Hợp Quốc ở Hà Nội để trình bày đề tài và đón nhận sự chúc mừng từ UNESCO Việt Nam. Từ một mô hình phục vụ học tập trong lớp học vùng biên, sản phẩm của các em đã bước vào không gian đối thoại khoa học rộng lớn hơn.

Mô hình giành giải Nhất tại Cuộc thi Sáng tạo thanh thiếu niên, nhi đồng toàn quốc lần thứ 21 năm 2025, đồng thời mang về Huy chương vàng “Nhà sáng tạo trẻ Việt Nam 2025”.

Hướng tới Malaysia, nhóm tiếp tục hoàn thiện mô hình theo hướng tăng tính tương tác, chuẩn hóa nội dung trình bày bằng tiếng Anh, làm rõ hơn các giá trị khoa học và giáo dục. Mô hình hiện tại vẫn còn cồng kềnh, khó vận chuyển, nhiều ý tưởng nâng cấp như hệ thống piston, nút bấm tương tác theo từng kỷ địa chất, hay mở rộng hiệu ứng ánh sáng vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Em Nguyễn Bảo Sơn chia sẻ: Chúng em biết mô hình chưa phải là phiên bản tốt nhất và chúng em còn phải học rất nhiều, nhưng chúng em sẽ tiếp tục cải tiến để mang một phiên bản hoàn thiện hơn ra đấu trường quốc tế. Với các em, IEYI không chỉ là một cuộc thi, mà là cơ hội học hỏi, so sánh và trưởng thành trong môi trường khoa học quốc tế.

Sau cuộc thi, hành trình sáng tạo vẫn tiếp tục. Nguyễn Bảo Sơn đang nghiên cứu đề tài SMARTGATE AI - cổng thông minh ứng dụng trí tuệ nhân tạo, hướng tới đảm bảo an toàn cho trường học vùng cao với chi phí thấp, chuẩn bị tham gia Cuộc thi Khoa học kỹ thuật cấp tỉnh dành cho học sinh trung học năm học 2025 - 2026. Minh Huy tiếp tục ấp ủ các dự án robot giáo dục dành cho học sinh tiểu học. Các thành viên còn lại của nhóm vẫn bền bỉ nghiên cứu, tìm tòi, từng bước đi tiếp con đường sáng tạo khoa học kỹ thuật.

Từ một phòng học nơi địa đầu Tổ quốc, câu chuyện của 5 học sinh Trường THCS Hợp Giang cho thấy giáo dục vùng biên không thiếu khát vọng, điều quan trọng là có đủ niềm tin, môi trường và sự đồng hành để những ý tưởng non trẻ được lớn lên. Khi tri thức được gieo bằng trải nghiệm và đam mê, khoảng cách địa lý không còn là rào cản, mà trở thành điểm xuất phát cho những hành trình vươn xa.

Hạnh Nguyên