Những người lưu giữ vốn dân ca Mông

Bà Trịnh Thị Nhình, bà Trịnh Thị Khén (thứ 2, thứ 3 từ phải sang) trong nhóm hát Tú sỉ Na Mỉeo ở Khuổi Làm

Dân ca Mông là những sáng tác tập thể của đồng bào được lưu truyền từ đời này sang đời khác. Khác với các dân tộc Tày, Nùng, Cao Lan, Sán Chỉ… lời dân ca thường được viết theo thể thơ thất ngôn (7 chữ), lời dân ca Mông là những bài thơ gồm 5 chữ ngắn gọn.

Đó là những bài hát giao duyên trữ tình của nam nữ, bài hát về những công việc hằng ngày, đời sống lao động sản xuất, những lời răn dạy con cháu điều hay, lẽ phải, hát ru trẻ em ngủ, bài ca nghi lễ… Dân ca Mông còn gồm cả các bài có lời mới hát theo làn điệu dân ca truyền thống. Vốn di sản phi vật thể quý giá đó hiện vẫn được bảo lưu rất rõ nét ở xã Đoàn Kết - nơi tập trung người Mông Đen sinh sống nhiều nhất ở tỉnh. Ở đây, con trai vẫn mê làm sáo trúc, trẻ già đều yêu thích hát dân ca, thổi sáo, thổi kèn lá… Trong làng bản, nam nữ hát đối đáp, giao duyên vào những đêm trăng sáng, trong các dịp lễ hội, ngày lễ tết, các nghi lễ đám cưới, đám tang, vào nhà mới… Hiện xã có câu lạc bộ bảo tồn văn hóa dân tộc Mông với khoảng 50 người tham gia.

Là người yêu thích dân ca Mông, bà Trịnh Thị Nhình (60 tuổi) ở Khuổi Làm, xã Đoàn Kết đặc biệt yêu thích thổi sáo và kèn lá. Từ cây sáo trúc 4 lỗ đơn sơ tự chế, bà có thể thổi được rất nhiều làn điệu đệm cho điệu hát Tú sỉ Na Mỉeo của người Mông với những âm thanh réo rắt, trong trẻo. Với người Mông, kèn lá là tiếng gọi bạn thiết tha, là lời hẹn hò thầm kín của con trai, con gái; là nỗi niềm hân hoan hay trầm lắng, ưu tư của người già... Bà Nhình là người có thể dùng kèn lá để diễn tả tài tình những cung bậc cảm xúc đó. Tiếng sáo, tiếng kèn lá vang lên giữa đại ngàn như tiếng vọng của nguồn cội, là nét văn hóa đầy ấn tượng của người Mông ở vùng cao Đoàn Kết.

Từ nhỏ đã được nghe các lời hát ru, hát dân ca của ông bà, cha mẹ, bà Trịnh Thị Khén – dân tộc Mông (sinh năm 1968) ở Khuổi Làm đã rất say mê và có ý thức lưu giữ vốn văn hóa của dân tộc mình. Những lúc nông nhàn, bà thường cùng con trai cẩn thận ghi chép các lời bài hát đó vào sổ tay rồi dịch sang tiếng phổ thông. Không chỉ vậy, bà còn để ý, chép lại lời các bài hát dân ca lưu hành ở địa phương mình để biểu diễn văn nghệ, phục vụ truyền dạy cho mọi người và trao truyền cho con cháu.

Năm 2024, theo đề nghị của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, bà Trịnh Thị Khén, bà Trịnh Thị Nhình cùng với một số người khác đã phối hợp với cán bộ của sở tập hợp, biên dịch lời những bài hát dân ca sưu tầm, ghi chép được qua nhiều năm để phục vụ nghiên cứu, bảo tồn, phát huy giá trị vốn dân ca của người Mông. Cuối năm 2024, cuốn sách “Hát Tú sỉ Na Mỉeo dân tộc Mông Đen huyện Tràng Định, tỉnh Lạng Sơn” đã được Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch hoàn thành in ấn, xuất bản. Sách dày 300 trang, trong đó có 33 bài hát bằng tiếng Mông đã được dịch sang tiếng Việt. Về cơ bản, những bài dân ca quen thuộc, phổ biến ở Đoàn Kết đã được tập hợp đưa vào tuyển tập khá đầy đủ. Đó là nguồn tư liệu quý giúp cho việc nghiên cứu dân tộc học, văn học và văn hóa dân gian của người Mông nói chung và Mông Đen ở Lạng Sơn nói riêng. Ngày 23/12/2025 vừa qua, nhóm tác giả cuốn sách đã được UBND tỉnh trao tặng giải khuyến khích (chuyên ngành Nghiên cứu – Lý luận phê bình, Văn nghệ dân gian) giải thưởng Văn học nghệ thuật tỉnh Lạng Sơn lần thứ nhất – năm 2025. Là một thành viên trong nhóm biên soạn sách, ông Đỗ Trí Tú, cán bộ Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết: Việc biên soạn cuốn sách sáng tác bằng ngôn ngữ mẹ đẻ của một dân tộc có dân số ít nhất tỉnh, cư trú ở địa bàn xa xôi, hẻo lánh là việc làm rất khó khăn. Quá trình biên soạn sách, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã nhận được sự cộng tác rất nhiệt tình, tích cực của nhóm nghệ nhân ở Khuổi Làm. Họ không chỉ cung cấp lời ca bằng tiếng Mông mà còn biên dịch, phối hợp hiệu đính để có được những bản dịch ưng ý, hoàn hảo nhất.

Là những người nắm giữ, tích lũy được vốn tri thức phong phú về dân ca Mông, các nghệ nhân trên đây thường xuyên được mời tham dự các cuộc thi, biểu diễn văn nghệ do ngành văn hóa, các hội quần chúng tổ chức; các cuộc liên hoan, ngày hội văn hóa các dân tộc trong và ngoài tỉnh, phục vụ các sự kiện chính trị của địa phương… Họ đồng thời là những người tiên phong trong truyền dạy hát dân ca, thổi sáo, thổi kèn lá trong cộng đồng người Mông, phục vụ khách phương xa đến trải nghiệm. Văn hóa dân tộc Mông trường tồn, ngày càng tỏa sáng, điệu Tú sỉ Na Mỉeo mãi ngân vang có một phần đóng góp không nhỏ của những người luôn nặng lòng, tâm huyết với văn hóa dân tộc.

Chu Quế Ngân