Những chứng tích từ lòng đất Hải Vân

Các hiện vật trạm Nam Chơn được bàn giao cho Bảo tàng Đà Nẵng. Ảnh: KHÁNH LY

Những chứng tích trở về bảo tàng

Ngày 5/10, tại Bảo tàng Đà Nẵng, lễ bàn giao hiện vật khai quật khảo cổ đồn Chơn Sảng và trạm Nam Chơn có sự tham dự của đại diện Viện Khảo cổ học, Bảo tàng Đà Nẵng và Ban Quản lý di tích và danh thắng thành phố.

Theo Ban Quản lý di tích và danh thắng thành phố, thực hiện Quyết định số 781/QĐ-SVHTTDL ngày 22/5/2026 của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, đơn vị phối hợp Viện Khảo cổ học tổ chức khai quật khảo cổ khẩn cấp tại hai địa điểm. Từ ngày 25/5, cuộc khai quật được tiến hành trong 45 ngày, với diện tích 300m2 tại trạm Nam Chơn và 300m2 tại đồn Chơn Sảng.

Qua khai quật, nhiều dấu tích kiến trúc và di vật khảo cổ được phát hiện, bổ sung nguồn tư liệu quan trọng để tiếp tục nhận diện quy mô, tính chất, niên đại và giá trị lịch sử, văn hóa của hai địa điểm, đồng thời làm rõ hơn vai trò của khu vực Chơn Sảng - Nam Chơn trong không gian lịch sử Hải Vân.

Sau khi kết thúc khai quật, hiện vật được tập hợp, làm sạch, phân loại và chỉnh lý. Tổng cộng 88 hiện vật được bàn giao cho Bảo tàng Đà Nẵng, gồm 10 hiện vật có nguồn gốc từ đồn Chơn Sảng và 78 hiện vật tại trạm Nam Chơn; trong đó 8 hiện vật đã được phục chế. Cùng với hiện vật là hệ thống hồ sơ, tài liệu chuyên môn phục vụ lưu giữ, bảo quản và nghiên cứu.

Các di vật gồm đồ gốm men, đồ sành, vật liệu đất nung và đồ đá. Mỗi hiện vật, dù chỉ là một mảnh nhỏ, khi được đặt đúng vào địa tầng và bối cảnh phát hiện, đều có thể trở thành mắt xích để giới nghiên cứu đọc lại đời sống của một công trình quân sự.

Đáng chú ý nhất trong cuộc khai quật tại đồn Chơn Sảng là một tượng/phù điêu bằng đá sa thạch, bước đầu được xác định có niên đại khoảng thế kỷ thứ 8 và có khả năng thuộc văn hóa Champa.

Đồn Chơn Sảng và Trạm Nam Chơn là hai công trình quân sự tiêu biểu thuộc hệ thống phòng thủ ven biển Đà Nẵng dưới triều Nguyễn nhằm kiểm soát tuyến đường thiên lý Bắc - Nam và bảo vệ cửa ngõ phía bắc vịnh Đà Nẵng. Với vị trí chiến lược đó, đây là hai công trình giữ vai trò quan trọng trong mạng lưới phòng thủ liên hoàn của triều Nguyễn, góp phần bảo vệ kinh đô Huế và vùng duyên hải miền Trung.

Các hiện vật đồn Chơn Sảng tại Bảo tàng Đà Nẵng. Ảnh: KHÁNH LY

Giải mã không gian phòng thủ phía bắc

TS. Hà Thị Sương, Bảo tàng Đà Nẵng cho biết, Đà Nẵng ở thế kỷ 19 là địa bàn quân sự quan trọng, việc nhận diện đầy đủ các đồn, trạm và công trình phòng thủ còn giúp tái dựng một không gian lịch sử rộng hơn. Từ từng vị trí riêng lẻ, có thể tiến tới nghiên cứu mối liên hệ giữa tuyến đèo, đường thiên lý, vùng cửa biển và các vị trí quân sự ven biển.

Kết quả khai quật lần này cùng các tư liệu khảo cổ bổ sung căn cứ khoa học phục vụ nghiên cứu hệ thống phòng thủ của triều Nguyễn và những biến động lịch sử diễn ra tại Đà Nẵng trong thế kỷ 19. Đây cũng là nguồn tư liệu quan trọng để hoàn thiện hồ sơ khoa học đề nghị xếp hạng đồn Chơn Sảng và trạm Nam Chơn là di tích cấp thành phố.

Bà Hoàng Thị Bích Hạnh, Giám đốc Ban Quản lý di tích và danh thắng thành phố cho biết, việc bàn giao hiện vật hôm nay là bước tiếp nối quan trọng sau quá trình khai quật, nhằm bảo đảm các di vật khảo cổ được quản lý khoa học, an toàn, đồng thời tạo điều kiện để tiếp tục nghiên cứu, chỉnh lý, giám định và làm rõ hơn giá trị của các hiện vật cũng như giá trị tổng thể của đồn Chơn Sảng và trạm Nam Chơn.

"Trong thời gian tới, Ban Quản lý di tích và danh thắng mong muốn tiếp tục nhận được sự phối hợp chặt chẽ của Viện Khảo cổ học, Bảo tàng Đà Nẵng và các cơ quan liên quan trong việc nghiên cứu chuyên sâu, hoàn thiện hồ sơ khoa học, bảo quản hiện vật và đề xuất các giải pháp phù hợp nhằm bảo vệ, bảo tồn và phát huy giá trị hai di tích" - bà Hoàng Thị Bích Hạnh nói.

Ông Huỳnh Đình Quốc Thiện, Giám đốc Bảo tàng Đà Nẵng cho biết, ngay sau lễ tiếp nhận, Bảo tàng Đà Nẵng triển khai đưa toàn bộ sưu tập vào hệ thống kho cơ sở; tiến hành phân loại chi tiết, lập hồ sơ hiện vật số hóa và áp dụng các biện pháp bảo quản chuyên sâu phù hợp với từng chất liệu (kim loại, gốm sứ, ngói gạch kiến trúc...), bảo đảm hiện vật được lưu giữ an toàn và bền vững lâu dài.

Đồng thời, Bảo tàng sẽ chủ động phối hợp với các chuyên gia của Viện Khảo cổ học và Ban Quản lý di tích và danh thắng để tiếp tục giải mã, đối sánh tư liệu lịch sử, làm sáng rõ hơn nữa giá trị lịch sử - văn hóa của từng nhóm hiện vật.

Cạnh đó, nghiên cứu phương án đưa những hiện vật tiêu biểu vào không gian trưng bày chuyên đề hoặc trưng bày thường trực; kết hợp ứng dụng công nghệ 3D, số hóa hiện vật để phục vụ rộng rãi công chúng, du khách trong nước và quốc tế, qua đó lan tỏa niềm tự hào về truyền thống giữ nước anh dũng của cha ông trên mảnh đất Đà Nẵng.