Nhiều cơ hội cho khoáng sản Quảng Trị

Ông Mai Văn Hác (ngoài cùng bên trái) cùng các đồng nghiệp trong một chuyến đi khảo sát thực tế - Ảnh: NVCC

P.V: Thưa ông, xin ông có thể chia sẻ rõ hơn những tiềm năng khoáng sản của tỉnh Quảng Trị hiện nay?

Ông Mai Văn Hác: Sau sáp nhập, với không gian rộng lớn hơn, nguồn tài nguyên khoáng sản của tỉnh Quảng Trị càng phong phú, đa dạng và nhiều tiềm năng trở thành các nguồn nguyên vật liệu quan trọng cho sự phát triển của đất nước. Có thể kể tên ra đây, như: Bazan nguyên liệu phụ gia xi măng; cát thủy tinh; pegmatite (nguyên liệu sản xuất men gốm sứ); đá bán quý… Ngoài ra, còn có titan, vàng, các khoáng sản vật liệu xây dựng khác, như: Đá vôi, đất sét… Nhiều mỏ khoáng sản có trữ lượng ổn định, giàu tiềm năng khai thác.

Có thể nêu sơ bộ những đặc tính cơ bản, như: Bazan tỉnh Quảng Trị có ở Gio Linh, Cam Lộ, Khe Sanh… với đặc tính riêng, độc đáo khi làm phụ gia xi măng nên nhiều nơi phải tìm đến mua về sản xuất thì chất lượng xi măng mới được thị trường chấp nhận. Trong khi đó, cát thủy tinh là cát trắng và tinh khiết đến mức làm được thủy tinh dân dụng và cao cấp. Cát trắng ven biển tỉnh Quảng Trị có tài nguyên (trữ lượng) khá lớn so với các mỏ ở Việt Nam. Ngoài sản xuất thủy tinh dân dụng và cao cấp, cát trắng ở đây còn là nguyên liệu chính để sản xuất vật liệu bán dẫn.

Pegmatite là nguyên liệu sản xuất men gốm sứ, tỉnh Quảng Trị có ở phía Tây xã Bố Trạch (xã Tây Trạch, Phú Định cũ) đã được đánh giá có chất lượng rất tốt. Đá vôi là nguồn nguyên liệu chính để sản xuất vật liệu xây dựng và sản xuất bột nhẹ (vôi chất lượng cao) phân bố ở phía Tây tỉnh Quảng Trị. Trong tương lai cần kiểm tra, khoanh vùng lại chất lượng đá vôi để có thể sản xuất loại vật liệu có giá trị cao hơn.

Đá bán quý ngọc bích, chất lượng và tài nguyên dự báo đã được trình bày ở báo cáo tổng hợp đề tài “Nghiên cứu đánh giá tài nguyên đá bán quý ngọc bích ở phía Tây huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình cũ để khai thác và chế tác các sản phẩm phục vụ phát triển du lịch”, được nghiệm thu tháng 5/2025.

Tuy nhiên, để đưa tiềm năng khoáng sản trở thành động lực và lợi thế trong phát triển kinh tế thì còn một số vấn đề phải bàn.

Ông Mai Văn Hác trình bày tại hội nghị nghiệm thu đề tài về đá bán quý ngọc bích - Ảnh: Sở KHCN.

P.V: Ông vừa nhắc đến đá bán quý ngọc bích trong đề tài vừa được nghiệm thu. Vậy đây có phải cũng là một tiềm năng khoáng sản lớn của tỉnh Quảng Trị, thưa ông?

Ông Mai Văn Hác: Đúng vậy! Khu vực chứa đá bán quý ngọc bích giới hạn từ xã Ngân Thủy, Lệ Thủy đến xã Trường Sơn, huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình cũ (dài >10km) đã được phát hiện từ những năm 60 của thế kỷ trước. Từ đó đến nay đã có 5 cơ quan địa chất của Liên đoàn Địa chất Bắc Trung bộ và Liên đoàn Bản đồ Địa chất Miền Bắc (trước đây) đến kiểm tra khảo sát, nhưng vì không phải nhiệm vụ chính được giao nên đều có kết luận là: Điểm quặng chưa được nghiên cứu kỹ, đá bán quý bị 8 hệ thống khe nứt cắt phá..., hoặc có thể có triển vọng ở phần sâu hoặc xa đứt gãy” (Tài liệu báo cáo chì kẽm Mỹ Đức và tìm kiếm vàng Vitthulu).

Do những kết luận chưa đầy đủ nêu trên, nên mỏ đá bán quý ngọc bích chưa có cơ sở để triển khai các dạng công việc nghiên cứu tiếp theo nhằm đưa khoáng sản đá bán quý ngọc bích vào thăm dò, khai thác phục vụ phát triển kinh tế tỉnh nói chung và ngành Du lịch nói riêng.

Kể từ năm 2016, Hội Địa chất tỉnh Quảng Bình cũ thực hiện công tác lấy mẫu cho Bảo tàng tỉnh Quảng Bình cũ đã phát hiện được khu vực xã Ngân Thủy, huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình cũ (nay là xã Kim Ngân, tỉnh Quảng Trị) có đá bán quý ngọc bích với độ nguyên khối khá tốt. Kích thước các mẫu đạt đến (20x20x10cm) trở lên chiếm tỉ lệ khá cao. Hội đã chỉ đạo lấy lấy thêm 2 mẫu phân tích lát mỏng và 1 mẫu chạm khắc tượng Phật. Kết quả mẫu lát mỏng và mẫu chạm khắc cho thấy khoáng vật chalcedon chiếm từ 82-86% (chalcedon là khoáng vật chính của đá ngọc bích), tượng Phật có màu xanh đậm, độ bóng cao và được hội đánh giá có giá trị lớn.

Năm 2023, UBND tỉnh Quảng Bình cũ đồng ý và Sở Khoa học-Công nghệ giao cho Hội Địa chất tỉnh chủ trì thực hiện đề tài: “Nghiên cứu đánh giá tài nguyên đá bán quý ngọc bích ở phía Tây huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình cũ để khai thác và chế tác các sản phẩm phục vụ phát triển du lịch”.

Kết quả đề tài cho thấy đá bán quý ngọc bích nơi đây có màu sắc đẹp, độ nguyên khối khá cao đủ điều kiện để khai thác và chế tác các sản phẩm phục vụ phát triển du lịch.

P.V: Quảng Trị đang rất nỗ lực để có thể bảo vệ, khai thác hiệu quả các khoáng sản hiện có và nhất là phát huy giá trị khoáng sản trong ngành công nghiệp hiện đại. Dưới góc nhìn của một nhà địa chất đã hơn 50 năm trong ngành, theo ông, sẽ cần phải có những đổi mới nào?

Ông Mai Văn Hác: Thách thức lớn nhất của Quảng Trị hiện nay không phải là thiếu mỏ, mà là công nghệ kỹ thuật khai thác và quản lý. Địa hình Quảng Trị có tính nhạy cảm môi trường cao (vùng ven biển dễ sạt lở, vùng núi phía Tây dễ lũ quét). Hướng đi đúng đắn nhất hiện tại là hạn chế xuất khẩu thô, tập trung kêu gọi đầu tư công nghệ chế biến sâu để tối ưu hóa giá trị kinh tế và bảo vệ nguồn tài nguyên cho thế hệ mai sau.

Bên cạnh đó, việc cần làm trước hết chính là phải có sự khảo sát, quy hoạch lại tài nguyên khoáng sản tại những nơi có đủ tiền đề và dấu hiệu địa chất khoáng sản trên địa bàn toàn tỉnh, nhất là sau sáp nhập để có những bước đi tiếp theo phù hợp và hiệu quả. Cụ thể như cát trắng ven biển, đá ốp lát xã Bố Trạch, đá bán quý xã Trường Sơn, đá vôi chất lượng cao …

Ông Mai Văn Hác cùng những “người bạn” sau hơn 50 năm gắn bó với ngành Địa chất khoáng sản. Ảnh: Mai Nhân

P.V: Có người chia sẻ vui rằng:“Ông không hề xa lạ với khoáng sản nào trên mảnh đất quê hương”. Điều này cho thấy sự gắn bó và đam mê của ông dành cho khoáng sản Quảng Trị. Chắc hẳn có không ít kỷ niệm đáng nhớ trong suốt hành trình này, thưa ông?

Ông Mai Văn Hác:(cười) Với 73 năm tuổi đời, hơn 50 năm gắn bó với ngành địa chất khoáng sản, tôi đã đến nhiều vùng đất, tận mắt, tận tay chạm vào từng “tấc vàng” của Tổ quốc, cho nên những kỷ niệm thì nhiều không kể xiết. Tôi xin chia sẻ kỷ niệm về tìm ra đá bán quý ngọc bích. Từ những năm 1995 trong khi thực hiện nhiệm vụ liên quan đến một khoáng sản khác, tôi bất ngờ tìm thấy một tài liệu quý về đá bán quý ngọc bích ở khu vực Trường Sơn, tỉnh Quảng Bình cũ. Nhưng mãi đến những năm 2008-2009, tôi mới có cơ hội khám phá. Thời điểm ấy đang công tác ở Liên đoàn Địa chất Bắc Trung bộ, “một mình” tôi tranh thủ thứ 7 và chủ nhật, từ TP. Vinh cũ về Quảng Bình cũ, rồi miệt mài đi bộ nhiều giờ, “lội rừng” để tìm kiếm điểm lộ đá ngọc bích. Và phải đến lần thứ 3 trở lại tôi mới thực sự tìm đúng vị trí điểm lộ quặng.

Lần sau, tôi cùng một số anh em quay trở lại để lấy mẫu đá về phân tích. Bất ngờ, trên đường trở ra, đến khu vực xã Ngân Thủy, huyện Lệ Thủy cũ, một nhóm thanh niên địa phương tò mò đến hỏi chuyện và tiết lộ bất ngờ: “Ở gần đây cũng có những mẫu đá tương tự”. Không tin vào tai mình, chúng tôi quyết định đi theo các thanh niên này và rất thích thú, vỡ òa khi khám phá một mỏ đá bán quý ngọc bích ở khu vực xã Ngân Thủy cũ, ngay cạnh đường ôtô (tỉnh lộ 10), thậm chí chất lượng còn tốt hơn cả điểm lộ quặng trước đây tôi đã mất nhiều công tìm kiếm.

Sau khi gửi phân tích, kết quả cho thấy, đây đúng là đá bán quý ngọc bích rất có giá trị. Đến năm 2023, Hội Địa chất tỉnh Quảng Bình cũ đã chủ trì đề tài về loại đá này và tôi trực tiếp làm chủ nhiệm, mở ra nhiều cơ hội phát huy tiềm năng khoáng sản lớn của địa phương cho ngành du lịch.

P.V: Xin cảm ơn ông về cuộc trao đổi ý nghĩa này, xin chúc ông tiếp tục với tình yêu dành cho khoáng sản quê hương!

Mai Nhân (thực hiện)