Người 'Giữ hồn' cho văn hóa Tày

Sinh ra trong gia đình có truyền thống gắn bó với nghệ thuật Then tính, ngay từ nhỏ, ông Lưu đã được xem cha làm đàn. Những âm thanh ngân rung của bầu đàn, tiếng đệm đều nhịp của dây cước khi cha gảy đàn gắn liền với ký ức tuổi thơ của ông. Năm 14 - 15 tuổi, ông bắt đầu phụ giúp cha những công đoạn đơn giản như mài bầu đàn, làm ngựa đàn, phơi gỗ. 18 tuổi, khi tay nghề cứng cáp hơn, ông tự mình hoàn thành cây đàn tính đầu tiên. Đến nay, dù đã ngoài 60 tuổi nhưng niềm đam mê, yêu thích về cây đàn tính như còn thấm sâu hơn trong con người ông. Ông Lưu chia sẻ: Đàn tính không chỉ là nhạc cụ, mà còn là biểu tượng văn hóa của người Tày. Cây đàn có âm sắc chuẩn hay không phụ thuộc vào cái tâm, cái tai và kinh nghiệm của người làm, mỗi chi tiết dù nhỏ đều rất quan trọng.

Theo ông Lưu, để làm được một cây đàn tính phải trải qua nhiều công đoạn công phu, đòi hỏi sự tỉ mỉ và hiểu biết sâu về chất liệu. Bầu đàn, phần tạo nên âm sắc đặc trưng thường được chọn từ những quả bầu già, tròn đều, không bị nám. Sau khi cắt ngang khoảng 1/3 tính từ cuống đến giữa quả bầu, ngâm trong nước từ 5 - 20 ngày tùy điều kiện thời tiết, sau đó rửa lại thật sạch và phơi ba nắng để bầu đạt độ khô vừa đủ. Quả bầu sau khi phơi khô được đục 6 nhóm lỗ, mỗi nhóm 9 lỗ tròn tạo thành hình những bông hoa chạy xung quanh bầu đàn.

Cần đàn thường được làm từ cây “co rẩu” (tiếng Tày), loại gỗ thẳng, chắc, ít cong vênh, chiều dài từ 80 cm - 1 m tùy vào sải tay của người chơi đàn. Gỗ được ông phơi kỹ, sau đó mới tiến hành bào, đẽo, tiện tròn và khắc họa tiết theo hoa văn truyền thống. Khi lắp cần vào bầu đàn, tiếp tục đánh bóng rồi phơi khô để gỗ có độ bền và giữ được màu sắc tự nhiên.

Ông Hoàng Văn Lưu chăm chút, tỉ mỉ trong từng công đoạn làm đàn tính.

Sau khi hoàn thiện phần thân và cần đàn, người thợ bước vào công đoạn cuối cùng là lắp và chỉnh dây. Đàn tính truyền thống thường có 3 dây, trong đó hai dây ngoài sử dụng dây cước 1 ly, dây giữa có kích thước khoảng 2 ly để tạo độ ngân và chiều sâu cho âm thanh. Đây là công đoạn đòi hỏi sự tinh tế và kinh nghiệm, bởi độ căng của từng dây sẽ quyết định chất lượng âm sắc của đàn.

Cuối cùng, cây đàn được kiểm tra, chỉnh âm nhiều lần cho đến khi đạt độ chuẩn. Một cây đàn tính được chế tác cẩn thận không chỉ có hình thức đẹp mà còn cho âm thanh trong, vang và giàu cảm xúc. Nếu được bảo quản tốt, tuổi thọ của đàn có thể kéo dài hàng chục năm, thậm chí lên tới 30 năm mà vẫn giữ được âm sắc đặc trưng. Chính vì vậy, mỗi cây đàn hoàn thiện không chỉ là một nhạc cụ dân tộc mà còn là kết tinh của sự khéo léo, tâm huyết và kinh nghiệm của người nghệ nhân.

Ông Lưu cho biết: Trung bình mỗi tháng gia đình làm được khoảng 15 cây đàn, vào mùa nắng đẹp, cao điểm có thể lên đến 20 cây. Nghề làm đàn phụ thuộc lớn vào thời tiết, trời nắng tranh thủ làm công đoạn chính như phơi bầu, phơi gỗ, trời mưa thì làm những phần đòi hỏi sự tỉ mỉ như cắt hoa văn, đánh bóng, lắp ngựa đàn. Dù vất vả, gia đình vẫn duy trì nghề bởi không chỉ để tăng thu nhập mà còn để giữ gìn nét đẹp văn hóa của dân tộc.

Đàn của ông Lưu hiện được nhiều câu lạc bộ then và nghệ nhân ở trong và ngoài tỉnh như: Lạng Sơn, Tuyên Quang, Thái Nguyên… đặt mua. Đến đặt mua đàn tính tại nhà ông Lưu, chị Nịnh Vi Quế, xã Minh Tâm chia sẻ: Ông Lưu là một trong những người làm đàn tính tốt nhất mà tôi từng biết. Đàn của ông có mẫu mã đẹp, kích thước cân đối, âm sắc chuẩn, vang và rất ấm. Vì vậy, tôi thường đến mua đàn cho các thành viên trong Câu lạc bộ và làm quà tặng bạn bè yêu văn hóa dân tộc.

Câu chuyện của ông Hoàng Văn Lưu không chỉ là hành trình bền bỉ gìn giữ nghề chế tác đàn tính truyền thống, mà còn góp phần bảo tồn và lan tỏa những giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc Tày trong đời sống hiện đại. Từ đôi bàn tay khéo léo và niềm đam mê với nghề, những cây đàn tính do ông làm ra đã trở thành nhịp cầu đưa lời Then, tiếng tính tiếp tục ngân vang trong đời sống hôm nay và mai sau.

Thanh Tú