Ngựa trong văn hóa Việt

Tranh thêu “Mã đáo thành công” được nhiều gia đình trưng bày trong nhà.

NGỰA TRONG TRUYỀN THUYẾT VÀ LỊCH SỬ

Trong ký ức người Việt, hình ảnh ngựa sắt của Thánh Gióng vẫn in đậm. Truyền thuyết kể rằng chú bé làng Phù Đổng vươn vai thành tráng sĩ, cưỡi ngựa sắt phun lửa xông vào giặc Ân. Sau khi dẹp tan ngoại xâm, Gióng cùng ngựa bay về trời, để lại những dấu chân hóa thành ao tròn ở Sóc Sơn, những lũy tre vàng óng vì lửa chiến trận và niềm tin bất diệt về sức mạnh dân tộc. Câu chuyện sống mãi không chỉ bởi yếu tố kỳ bí mà còn bởi thông điệp: Khi non sông cần, sẽ có những con người đứng dậy, vững chãi như thành đồng để bảo vệ đất nước.

Từ mạch nguồn huyền thoại, vó ngựa bước sang trang sử thật. Mùa xuân Kỷ Dậu 1789, nghĩa quân Tây Sơn mở cuộc hành quân thần tốc ra Thăng Long, vượt hàng trăm cây số chỉ trong vài ngày giữa tiết trời giá rét. Lời sử sách ghi “ngựa chạy như bay” không nhằm phóng đại mà phản ánh tinh thần quyết liệt của một đạo quân mang chí lớn xoay chuyển vận mệnh đất nước. Đại quân vượt Tam Điệp - Biện Sơn, chia làm nhiều mũi tiến công đồn Ngọc Hồi, Đống Đa khiến quân Thanh không kịp trở tay. Trong khoảnh khắc lịch sử ấy, ngựa chiến Tây Sơn không chỉ là phương tiện di chuyển mà còn là biểu tượng của tốc độ, tinh thần xung trận và ý chí quật khởi.

NGỰA TRONG NGHỆ THUẬT VÀ VĂN HÓA DÂN GIAN

Là hình tượng mạnh mẽ trong lịch sử và đời sống dân gian, ngựa sớm trở thành nguồn cảm hứng cho thơ ca, âm nhạc và hội họa. Hình ảnh ngựa hiện diện tinh tế, sống động trong nhiều tác phẩm văn học, từ “Ngựa thồ” của Hoàng Trung Thông thấm đẫm mồ hôi núi rừng đến “Ngựa hồng” của Chế Lan Viên mang nỗi thao thức của một thời cách mạng. Mỗi tác phẩm đều khắc họa vẻ đẹp, sức sống và ý nghĩa biểu tượng của loài vật trung thành, dũng mãnh này.

Trong âm nhạc, tiếng vó ngựa vang lên qua những làn điệu quen thuộc, từ giai điệu vui tươi của “Lý Ngựa ô” đến nỗi nhớ da diết trong “Ngựa ô thương nhớ”. Ngựa còn đi vào trò chơi dân gian, đồng dao: “Chi chi chành chành… con ngựa chết trương…” hay câu hát mượt mà: “Nhong nhong ngựa ông đã về, cắt cỏ bồ đề cho ngựa ông ăn”.

Tranh vẽ và tranh thêu về ngựa xuất hiện từ dân gian đến hiện đại, trên nhiều chất liệu như giấy, sơn mài, sơn dầu. Những bức tranh với đường nét khỏe khoắn, sắc màu sinh động gợi cảm giác chuyển động, dẻo dai và mạnh mẽ. Các tác phẩm như “Mã đáo thành công”, “Ngựa tung vó” thường được treo trong dịp đầu năm, gửi gắm ước vọng may mắn, hanh thông, thịnh vượng.

Nếu tranh ngựa tượng trưng cho khát vọng khởi đầu thì ngựa đá lại mang ý nghĩa hộ vệ, gìn giữ bình yên. Những pho ngựa đá nơi đình, chùa thường có dáng đứng vững chãi, cổ ngẩng cao, bờm khắc gọn, đôi mắt mở lớn như dõi theo bước chân người qua lại. Vẻ nghiêm trang ấy vừa tạo cảm giác linh thiêng vừa gần gũi như người bạn thầm lặng canh giữ xóm làng.

Những cỗ xe ngựa gắn chặt với đời sống, văn hóa đồng bào Khmer ở vùng Bảy Núi. Ảnh: THANH TIẾN

NGỰA TRONG CUỘC SỐNG ĐỜI THƯỜNG

Trong đời sống Nam Bộ, ngựa mang dáng vẻ hiền lành, chịu thương chịu khó. Từ buổi đầu khai hoang, xe thổ mộ băng qua những con đường đất, chở khách, chở hàng, chở cả không khí rộn ràng của những phiên chợ Tết. Tiếng lục lạc leng keng hòa cùng tiếng rao hàng, tiếng cười nói tạo nên bản nhạc đồng quê báo hiệu một ngày mới. Tuổi thơ tôi còn nhớ những lần ngồi sau xe thổ mộ của chú Tư Hổ. Chú bảo: “Con ngựa này già mà khỏe lắm, quen đường, khỏi giục cũng tự quẹo vô chợ”.

Ngày nay, khi cơ giới hóa dần thay thế, ngựa không còn là phương tiện mưu sinh chính. Thế nhưng, trên vài con đường ở Rạch Giá, Long Xuyên hay Tân Châu, vẫn có thể bắt gặp những con ngựa thong thả kéo xe đưa khách dạo phố. Giữa dòng xe máy hối hả, ngựa vẫn giữ vẻ hiền lành, lịch lãm. Mỗi lần nó đi ngang, trẻ con tò mò nhìn theo, người bán hàng mỉm cười chào, tiếng lục lạc hòa cùng âm thanh phố thị tạo nên một cảm giác vừa quen vừa lạ.

Nhìn mẹ lau lại bức tranh thêu “Mã đáo thành công”, con ngựa trên nền lụa như tiếp nối nhịp chạy mới, hướng về ánh sáng. Hình ảnh ấy nhắc rằng mỗi năm mới đều cần những bước đi vững vàng, bền bỉ và không ngừng tiến lên. Ngựa không chỉ mang ý nghĩa may mắn mà còn là biểu tượng của sức sống mạnh mẽ, trường tồn cùng thời gian.

BẢO TRÂN