Ngôi nhà giữ hồn văn hóa M'nông

Gian bếp giữ nếp xưa

Trong không gian yên bình của vùng đất Nam Gia Nghĩa, gia đình ông Điểu M’rưng được biết đến là một trong những hộ tiêu biểu trong việc bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc M’nông.

Ông Điểu M’rưng khéo léo với nghề đan lát truyền thống, còn vợ ông – bà Thị D’Jê – cần mẫn bên khung cửi, dệt nên những tấm thổ cẩm mang đậm sắc màu văn hóa dân tộc.

Bà Thị D’Jê cùng các con bên khung cửi, dệt nên những tấm thổ cẩm mang đậm bản sắc văn hóa M’nông

Không chỉ giữ nghề, gia đình ông bà còn gìn giữ nếp sống truyền thống trong từng bữa ăn hằng ngày. Bên cạnh ngôi nhà xây khang trang, gian bếp xưa vẫn được lưu giữ như một phần không thể thiếu.

Mỗi ngày, khói bếp vẫn đều đặn tỏa lên, quyện cùng hương thơm của những món ăn đậm chất núi rừng. Những món như: cơm lam, canh thụt, cà đắng giã, đọt mây nướng, lá mì xào… không chỉ đơn thuần là món ăn, mà còn là ký ức được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Dù có ngôi nhà xây khang trang, gian bếp truyền thống vẫn được gia đình ông Điểu M’rưng gìn giữ, nơi lưu giữ hương vị và ký ức núi rừng

Anh Điểu Nô N’Srôih, một người con trong gia đình chia sẻ: “Ngay từ nhỏ, tôi đã theo cha mẹ lên nương, vào rừng hái lá bép, đọt mây về chế biến các món ăn truyền thống của người M’nông. Những ký ức ấy đã trở thành một phần tuổi thơ, nuôi dưỡng tình yêu với văn hóa của dân tộc mình”.

Lời chia sẻ mộc mạc ấy không chỉ là câu chuyện riêng của một cá nhân, mà còn là tiếng lòng của nhiều người con dân tộc thiểu số khi rời xa bon làng. Văn hóa không phải là điều gì xa vời, mà hiện diện trong chính những bữa cơm gia đình, trong cách chế biến món ăn, và trong ký ức tuổi thơ gắn với núi rừng.

Ở gia đình ông Điểu M’rưng, mỗi dịp cuối tuần hay lễ, tết, không khí sum họp luôn ấm cúng bên bếp lửa. Những món ăn truyền thống được chuẩn bị công phu, không chỉ để thưởng thức mà còn là dịp để các thế hệ cùng nhau ôn lại những câu chuyện xưa, cùng học lại cách chế biến, cách gìn giữ hương vị.

Những món ăn truyền thống được gia đình ông Điểu M’rưng nấu trên bếp lửa bập bùng

Ông Điểu M’rưng chia sẻ: “Vào những dịp cuối tuần, khi con cháu sum họp đông đủ, gia đình tôi lại quây quần bên bếp lửa, cùng nhau nấu những món ăn truyền thống của người M’nông như: cơm lam, gà nướng, thịt heo nướng, canh thụt, canh bồi…”

Trong guồng quay của đời sống hiện đại, khi nhiều gia đình dần thay đổi thói quen sinh hoạt, những hình ảnh như bếp lửa, bữa cơm truyền thống đang dần trở nên hiếm hoi. Nhưng ở nơi đây, những giá trị ấy vẫn được giữ gìn một cách bền bỉ, như một cách để neo giữ bản sắc giữa dòng chảy thời gian.

Khu vườn trồng sản vật núi rừng

Nếu như gian bếp là nơi lưu giữ ký ức, thì khu vườn của gia đình ông Điểu M’rưng lại chính là nơi gìn giữ “nguồn cội” của những ký ức ấy.

Trước sự khan hiếm dần của nguồn nguyên liệu tự nhiên, gia đình ông Điểu M’rưng đã chủ động gây trồng các loại cây đặc trưng của núi rừng ngay trong khuôn viên nhà. Không chỉ có các loại cây từ rừng, gia đình ông cũng giữ và trồng lại giống cây trồng bản địa của người M’nông như: mướp, bầu, bí, cà chua, củ kiệu, đậu đỏ, dưa…

Ông Điểu M'rưng trồng cây mây trong vườn nhà

Từng luống cây, góc vườn được chăm chút cẩn thận. Những loại cây quen thuộc như: lá bép, đọt mây, cà đắng, khổ qua rừng, lá mì… được gây trồng và phát triển xanh tốt. Từ một khu vườn nhỏ, nơi đây dần trở thành “khu vườn ký ức” – nơi hội tụ những hương vị đặc trưng của người M’nông.

Khu vườn của gia đình ông Điểu M’rưng trở thành “khu vườn ký ức”, với nhiều loại cây đặc trưng từ rừng mà người M'nông có thể dùng làm nguyên liệu chế biến nhiều món ăn ngon

Khu vườn nhỏ không chỉ cung cấp nguyên liệu sạch cho bữa ăn gia đình, mà còn trở thành không gian gắn kết các thế hệ. Trong những dịp sum họp, bếp lửa lại được nhóm lên, các món ăn truyền thống được chế biến và câu chuyện về văn hóa M’nông tiếp tục được trao truyền.

Câu chuyện “đưa rừng về vườn” không chỉ đơn thuần là giải pháp để chủ động nguồn thực phẩm, mà còn mang ý nghĩa sâu xa hơn: đó là cách để gìn giữ tri thức bản địa, gìn giữ mối liên kết giữa con người với thiên nhiên.

Con cháu trong gia đình cùng nhau chuẩn bị bữa ăn, học cách chế biến món ăn truyền thống từ thế hệ đi trước

Mỗi loại cây trong vườn đều gắn với một món ăn, một câu chuyện, một ký ức. Những món ăn tưởng chừng giản dị ấy lại chứa đựng cả một kho tàng kinh nghiệm sống, cách ứng xử với tự nhiên của người M’nông qua nhiều thế hệ.

Không chỉ phục vụ cho gia đình, khu vườn còn trở thành nơi để con cháu tìm hiểu, trải nghiệm và học hỏi. Trong những lần về thăm nhà, các thành viên trẻ trong gia đình được hướng dẫn cách nhận biết từng loại cây, cách thu hái, cách chế biến. Qua đó, những giá trị văn hóa không bị đứt gãy, mà tiếp tục được trao truyền một cách tự nhiên.

Những món ăn đặc trưng của người M’nông như cơm lam, canh thụt, đọt mây nướng… được chế biến trong bữa cơm sum họp gia đình

Đặc biệt, khu vườn và gian bếp còn là nơi gắn kết tình cảm gia đình. Khi bếp lửa được nhóm lên, khi mọi người cùng nhau chuẩn bị bữa ăn, khoảng cách giữa các thế hệ dường như được xóa nhòa. Những câu chuyện về bon làng, về cuộc sống xưa lại được kể, những bài học về văn hóa, về cách sống lại được truyền dạy.

Gia đình ông Điểu M’rưng gìn giữ nếp sống truyền thống của người M’nông trong đời sống thường nhật

Từ một khu vườn nhỏ, một gian bếp ấm, những giá trị văn hóa M’nông vẫn đang được gìn giữ, nuôi dưỡng và lan tỏa. Đó không chỉ là cách để giữ lại hương vị của núi rừng, mà còn là cách để giữ lại “hồn” của một dân tộc – thứ làm nên bản sắc riêng, không thể trộn lẫn.

Giữa dòng chảy không ngừng của cuộc sống hiện đại, những việc làm lặng lẽ nhưng bền bỉ ấy càng trở nên đáng quý. Bởi chính từ những điều giản dị như thế, văn hóa không chỉ được bảo tồn, mà còn có cơ hội sống tiếp, phát triển và lan tỏa trong đời sống hôm nay và mai sau.

Hồ Mai