Nghệ thuật Greenland và mối quan hệ cộng sinh với tự nhiên

Trong những ngày gần đây, cái tên Greenland bất ngờ trở thành tâm điểm của truyền thông quốc tế, không phải vì vẻ đẹp kỳ vĩ của những tảng băng trôi hay sự cấp bách của biến đổi khí hậu, mà vì những toan tính địa chính trị đầy tham vọng. Lời tuyên bố gây chấn động của Tổng thống Mỹ Donald Trump về ý định "mua lại" hòn đảo này, vốn là một phần lãnh thổ tự trị thuộc Vương quốc Đan Mạch, đã vô tình phơi bày một lăng kính thực dụng mà thế giới hiện đại thường áp đặt lên Greenland.

Trong mắt các cường quốc, vùng đất này hiện lên như một bàn cờ chiến lược quân sự, một kho chứa tài nguyên khoáng sản khổng lồ hay một bất động sản địa ốc vĩ đại đang chờ được định giá. Greenland là cái nôi của một nền văn minh lâu đời, là công cụ sinh tồn và là tiếng nói kiên cường của người Inuit.

Đối với người dân nơi đây, nghệ thuật chính là lịch sử sống, là sợi dây neo giữ cộng đồng vào lãnh thổ và ký ức.

Cội rễ Inuit và cuộc đối thoại xuyên thời gian

Văn minh Greenland không bắt đầu từ khi người châu Âu đặt chân đến, mà nó đã bén rễ sâu sắc từ hàng nghìn năm trước trong văn hóa Inuit. Được hình thành giữa một môi trường khí hậu cực đoan nên sự sinh tồn của người Inuit đòi hỏi một sự thấu hiểu sâu sắc và tôn trọng tuyệt đối tự nhiên.

Trong thế giới quan cổ xưa ấy, nghệ thuật chưa bao giờ là một hoạt động tách biệt khỏi đời sống thường nhật. Những hình khắc trên xương thú, những câu chuyện truyền miệng bên ánh lửa, hay các nghi lễ tâm linh không được tạo ra để trưng bày trong bảo tàng. Chúng là một hệ thống văn hóa thống nhất, nơi con người, động vật và thần linh cùng tồn tại trong một mối liên kết cộng sinh chặt chẽ.

Nghệ thuật của người Inuit trên Greeland từ xa xưa

Tuy nhiên, văn minh Inuit không hề tĩnh tại hay đóng băng trong quá khứ như những tảng băng trôi vĩnh cửu. Nghệ thuật Greenland đương đại chính là minh chứng hùng hồn cho sự vận động không ngừng nghỉ này. Đó là cuộc đối thoại căng thẳng nhưng đầy sáng tạo giữa di sản tổ tiên và ngôn ngữ nghệ thuật hiện đại. Các nghệ sĩ ngày nay không ngần ngại sử dụng sơn dầu, nhiếp ảnh, video art hay nghệ thuật trình diễn (performance art) - những phương tiện của phương Tây - để kể lại câu chuyện của chính mình. Sự đan xen giữa vật liệu cổ xưa và công nghệ mới cho thấy một thông điệp mạnh mẽ: Bản sắc Inuit có khả năng thích ứng và biến đổi để tồn tại trong thế giới hiện đại mà không hề đánh mất đi linh hồn cốt lõi. Nghệ thuật trở thành cầu nối, đưa những giá trị từ thuở hồng hoang bước vào thế kỷ 21, khẳng định sức sống mãnh liệt của một dân tộc luôn biết cách tự làm mới mình.

Tiếng nói đương đại

Trong một thời gian dài, hình ảnh của Greenland thường bị "đóng khung" bởi cái nhìn của người ngoài: những tảng băng, những người thợ săn và sự hoang sơ kỳ bí. Nghệ thuật đương đại Greenland đã trỗi dậy như một làn sóng phản kháng để đập tan những định kiến rập khuôn đó. Các nghệ sĩ không chấp nhận để người khác kể câu chuyện của mình; họ giành lấy quyền tự thuật (self-narration) để vẽ nên một bức chân dung chân thực và đa diện hơn.

Nghệ thuật Greenland đương đại

Tiêu biểu cho xu hướng này là Pia Arke, người đã thách thức các diễn ngôn thuộc địa bằng cách tái cấu trúc lại các hình ảnh lịch sử, buộc người xem phải nhìn nhận lại mối quan hệ giữa Đan Mạch và Greenland không phải qua con mắt của kẻ cai trị, mà qua ký ức của người bản địa. Hay như Julie Edel Hardenberg, người đi sâu phân tích tác động của ngôn ngữ và truyền thông lên văn hóa hiện đại, đặt ra những câu hỏi gai góc về sự lai tạp và bản sắc.

Ở một góc nhìn khác, nhiếp ảnh gia Inuuteq Storch đã chọn cách kể chuyện từ "bên trong". Ống kính của anh không tìm kiếm sự kỳ lạ (exotic) để thỏa mãn trí tò mò của du khách phương Tây. Thay vào đó, anh ghi lại cuộc sống thường nhật của người Greenland với tất cả sự trần trụi, gần gũi và sống động nhất, phá vỡ hoàn toàn những khuôn mẫu sáo rỗng. Bên cạnh đó, những nghệ sĩ như Aka Høegh và Buuti Pedersen vẫn bền bỉ duy trì sợi dây kết nối với thần thoại và cảnh quan, nhưng tái hiện chúng dưới những hình thức hiện đại đầy ám ảnh. Đặc biệt, Jessie Kleemann sử dụng chính cơ thể mình trong nghệ thuật trình diễn và thơ ca thị giác để phản tư về tâm linh và thân phận người phụ nữ Inuit, biến nỗi đau và ký ức thành những tác phẩm có sức lay động mạnh mẽ.

Lương tâm tập thể và bảo vệ phẩm giá cộng đồng

Tại Greenland, nghệ thuật vượt xa khỏi ranh giới của sự sáng tạo cá nhân để trở thành một thực hành xã hội (social practice) mang tính sống còn. Trong bối cảnh vùng đất này thường xuyên bị nhòm ngó bởi các lợi ích khai khoáng và quân sự, nghệ thuật đóng vai trò như một hình thức "kháng cự văn hóa" (cultural resistance). Nó không hướng đến việc thỏa mãn thị trường nghệ thuật toàn cầu, mà hướng vào việc xây dựng lương tâm tập thể và bảo vệ phẩm giá cộng đồng.

Bảo tàng về nền văn minh tại Greenland

Nhiều dự án nghệ thuật tại đây trực tiếp lôi cuốn cộng đồng tham gia, trở thành công cụ để truyền trao tri thức và hàn gắn những đứt gãy giữa các thế hệ. Khi đối mặt với các vấn đề toàn cầu như biến đổi khí hậu, nghệ thuật Greenland không nói về chúng như những dữ liệu môi trường khô khan, mà như những trải nghiệm sống đau thương ảnh hưởng trực tiếp đến bản sắc và ký ức xã hội. Thông qua nghệ thuật, người Greenland tuyên bố quyền tồn tại của mình như một nền văn minh chủ động, có khả năng diễn giải hiện tại và kiến tạo tương lai theo hệ giá trị riêng.

Kết lại, trước những biến động địa chính trị, Greenland cần được thế giới nhìn nhận lại một cách công bằng hơn. Đó là một thực thể văn hóa và con người phức tạp, như cách mà nghệ thuật Greenland khẳng định.

Bùi Tú