Nghệ thuật công cộng đánh thức bản sắc đô thị

Tác phẩm “Thủy cung” trong không gian nghệ thuật trên cầu đi bộ Trần Nhật Duật. Ảnh: P. Sỹ.

Khi nghệ thuật kể câu chuyện của Hà Nội

Tại Hà Nội, trong những năm gần đây, nghệ thuật công cộng ngày càng hiện diện rõ nét hơn. Những bức tranh bích họa trên phố Phùng Hưng, dự án nghệ thuật cộng đồng tại nhiều tuyến phố hay như Con đường gốm sứ ven sông Hồng, các tác phẩm sắp đặt trong Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội… cho đến những công trình điêu khắc tại các công viên, quảng trường… đã góp phần làm thay đổi diện mạo nhiều không gian công cộng vốn trước đây đơn điệu hoặc bị lãng quên. Các công trình này là không chỉ tạo điểm nhấn về mỹ thuật mà còn kể những câu chuyện về lịch sử, văn hóa và con người Hà Nội.

Đó không chỉ là sự thay đổi về cảnh quan mà còn là sự thay đổi trong cách con người tương tác với thành phố. Người dân đến đó để ngắm nhìn, chụp ảnh, trải nghiệm, trò chuyện và cảm nhận giá trị văn hóa ngay trong không gian sống của mình. Nghệ thuật công cộng còn góp phần xây dựng ký ức tập thể của thành phố. Mỗi tác phẩm, mỗi không gian đều lưu giữ những lát cắt của lịch sử và văn hóa, giúp người dân thêm gắn bó với nơi mình sinh sống, đồng thời mang đến cho du khách những trải nghiệm khác biệt khi khám phá Hà Nội.

Trong bối cảnh Hà Nội đang đẩy mạnh xây dựng Thành phố sáng tạo, nghệ thuật công cộng càng có ý nghĩa quan trọng. Đây không chỉ là yếu tố làm đẹp cảnh quan mà còn góp phần hình thành bản sắc riêng, tạo nên những điểm đến văn hóa hấp dẫn, khuyến khích sự sáng tạo của cộng đồng và thúc đẩy sự tham gia của người dân vào đời sống văn hóa.

Điển hình như dự án "Ngỡ ngàng Hà Nội" - kết nối nghệ thuật các không gian công cộng do Phòng Quản lý Di sản, Sở Văn hóa và Thể thao (VHTT) Hà Nội chủ trì, phối hợp với các đơn vị triển khai, đang gợi mở cách xây dựng hệ sinh thái sáng tạo đô thị từ một mạng lưới các điểm can thiệp, thay vì những tác phẩm hoặc sự kiện đơn lẻ. Qua đó, thành phố có thể từng bước trở thành một "bảo tàng mở" giàu bản sắc, nơi nghệ thuật hiện diện trong đời sống hằng ngày, tương tác với cộng đồng và kết nối các giá trị di sản với công nghệ, không gian số.

Theo KTS Đoàn Kỳ Thanh, dự án “Ngỡ ngàng Hà Nội” là một dự án nhằm đánh thức những không gian, mà trước đây chúng ta thấy không mấy có giá trị, hoặc thậm chí là những nơi có thể gây mất vệ sinh, ô nhiễm môi trường và phát sinh các tệ nạn xã hội. Tôi hy vọng rằng, thông qua các dự án này, chúng ta có thể thay đổi chất lượng sống và chất lượng của chính không gian ấy bằng nghệ thuật - cụ thể ở đây là nghệ thuật đường phố".

Ông Phạm Tuấn Long - Giám đốc Sở VHTT Hà Nội, cho biết, Hà Nội có hàng trăm không gian công cộng với những đặc điểm lịch sử, cảnh quan và quy mô khác nhau, vì vậy cần những giải pháp thiết kế phù hợp cho từng địa điểm.

Động lực phát triển đô thị sáng tạo

Nếu như trước đây, nghệ thuật công cộng chủ yếu được nhìn nhận ở góc độ trang trí cảnh quan thì ngày nay, lĩnh vực này đã trở thành một nguồn lực quan trọng trong phát triển đô thị, thúc đẩy công nghiệp văn hóa và gia tăng sức cạnh tranh của các thành phố. Việc Hà Nội gia nhập Mạng lưới các Thành phố sáng tạo của UNESCO trong lĩnh vực thiết kế từ năm 2019 đã mở ra cơ hội để Thủ đô thúc đẩy những không gian sáng tạo gắn với đời sống cộng đồng.

Thực tế cho thấy, nhiều không gian nghệ thuật công cộng của Hà Nội đã trở thành địa điểm được đông đảo người dân và du khách tìm đến. Không ít tác phẩm đã xuất hiện trên các nền tảng mạng xã hội, góp phần quảng bá hình ảnh Thủ đô theo cách gần gũi và sinh động hơn nhiều so với các chiến dịch truyền thông truyền thống. Điều đó cho thấy nghệ thuật công cộng không chỉ tạo giá trị văn hóa mà còn có thể tạo ra giá trị kinh tế, thúc đẩy các hoạt động dịch vụ, thương mại và du lịch. Tuy nhiên, để nghệ thuật công cộng phát triển tương xứng với vị thế của Thủ đô, điều quan trọng là cần có một chiến lược dài hạn thay vì những dự án mang tính sự kiện.

Theo họa sĩ Nguyễn Thu Thủy, một yếu tố cốt lõi khác đối với không gian công cộng là sự kết nối trong thiết kế giữa các địa điểm. Nếu chúng ta chỉ tạo ra các điểm nghệ thuật công cộng rời rạc mà không kết nối chúng thành tuyến, thành chuỗi thì sẽ không thể khai thác hết giá trị của các điểm thí điểm này.

"Chúng ta hoàn toàn có thể hướng tới mục tiêu biến Hà Nội thành một thành phố nghệ thuật sáng tạo đúng nghĩa, với những tour du lịch sáng tạo độc đáo để thu hút mạnh mẽ du khách trong và ngoài nước", nữ họa sĩ nói.

Còn theo nhà giám tuyển, họa sĩ Nguyễn Thế Sơn, nghệ thuật giúp cho những không gian công cộng từng bị lãng quên trong đời sống đô thị có một góc nhìn mới, sức sống mới. Đồng thời góp phần giải quyết về mặt môi trường. Dần dần trở thành điểm đến để thu hút cho du lịch, lưu giữ du khách nội địa cũng như quốc tế, tăng thêm trải nghiệm cho du khách trên hành trình trải nghiệm du lịch ở Hà Nội.

Trong hành trình xây dựng Hà Nội trở thành trung tâm công nghiệp văn hóa của cả nước và Thành phố sáng tạo của UNESCO, nghệ thuật công cộng cần được xem là một cấu phần quan trọng của quy hoạch và phát triển đô thị. Khi mỗi không gian công cộng đều mang trong mình một câu chuyện, một giá trị văn hóa và một dấu ấn sáng tạo, Hà Nội sẽ không chỉ giữ gìn được bản sắc nghìn năm văn hiến mà còn tạo dựng diện mạo của một đô thị hiện đại, giàu sức sống và có khả năng truyền cảm hứng cho cộng đồng cũng như bạn bè quốc tế.

Phạm Sỹ