Nghệ nhân Ưu tú Sầm Thị Xanh và hành trình truyền lửa chữ Thái cổ

Nghệ nhân Ưu tú Sầm Thị Xanh (70 tuổi) bền bỉ truyền dạy chữ Thái cổ cho các thế hệ người Thái trên địa bàn.

Giữ văn hóa từ những con chữ

Tại bản Hoa Tiến, hình ảnh bà Sầm Thị Xanh, trú bản Hoa Tiến, xã Châu Tiến (Nghệ An) cặm cụi bên bảng viết, hướng dẫn từng nét chữ Thái cổ đã trở nên quen thuộc, nhất là vào những ngày hè. Học trò của bà có khi là những em nhỏ, cũng có lúc là người lớn muốn tìm lại những con chữ của dân tộc mình.

Bà Xanh hướng dẫn cách múa dân ca, dân vũ cho du khách.

Sau khi nghỉ hưu năm 2010, thay vì nghỉ ngơi, bà Xanh dành nhiều thời gian hơn cho niềm đam mê văn hóa. Năm 2011, bà tham gia một lớp học chữ Thái cổ. Từ những kiến thức ban đầu, bà tiếp tục tự nghiên cứu, sưu tầm tài liệu, học hỏi những người am hiểu trong cộng đồng rồi tham gia Câu lạc bộ văn hóa Thái tại bản Hoa Tiến.

Nhận thấy chữ viết là một phần quan trọng của văn hóa dân tộc, bà cùng các thành viên câu lạc bộ bắt đầu mở những lớp truyền dạy cho học sinh và người dân địa phương.

Từ năm 2013 đến nay, 21 lớp học chữ Thái đã được tổ chức, với khoảng 170 học sinh đọc thông, viết thạo. Nhiều học sinh sau khi hoàn thành khóa học còn tham gia các hội thi và đạt giải ở các cấp.

Nhưng điều khiến bà Xanh vui hơn cả những con số ấy là ngày càng có nhiều người trẻ biết đọc, biết viết chữ của dân tộc mình.

Theo bà, muốn văn hóa tồn tại lâu dài thì trước hết phải giúp thế hệ trẻ hiểu, yêu và tự hào về chính những giá trị văn hóa của dân tộc mình. Khi một đứa trẻ đọc được chữ của ông bà để lại, hiểu được những câu hát, câu chuyện được ghi bằng thứ chữ ấy, văn hóa không còn là một khái niệm xa xôi mà trở thành một phần trong chính đời sống của các em.

“Giữ văn hóa mà không có người kế tục thì văn hóa sẽ mai một. Vì vậy, phải truyền lại cho thế hệ trẻ, để các cháu biết nguồn cội và có ý thức gìn giữ”, bà Xanh chia sẻ.

Từ năm 2013 đến nay, 21 lớp học chữ Thái đã được tổ chức, với khoảng 170 học sinh được bà Xanh truyền dạy không chỉ đọc thông, viết thạo mà còn tham gia các hội thi và đạt giải ở các cấp.

Không chỉ truyền dạy chữ viết, bà còn cùng những người có chung niềm đam mê thành lập và duy trì hoạt động của các câu lạc bộ văn hóa. Trong đó, câu lạc bộ bảo tồn văn hóa Thái có 75 thành viên (chủ yếu là các cụ ông, cụ bà). Câu lạc bộ liên thế hệ có 45 thành viên (quy tụ 3 Nghệ nhân Ưu tú, 2 nghệ nhân dệt, 8 thợ dệt thổ cẩm giỏi cùng nhiều thanh thiếu niên, nhi đồng).

Bà Xanh cũng là trung tâm kết nối 5 đội văn nghệ của bản, được tổ chức theo các nhóm người cao tuổi, phụ nữ, đoàn thanh niên… Từ những câu lạc bộ ấy, những làn điệu dân ca, dân nhạc, những điệu múa truyền thống, tiếng cồng chiêng, khắc luống, nhảy sạp… tiếp tục được trao truyền.

Khi văn hóa trở thành sinh kế

Điều đáng nói trong cách làm của Nghệ nhân Ưu tú Sầm Thị Xanh là bà không xem bảo tồn văn hóa như việc tách biệt với cuộc sống. Ngược lại, bà luôn tìm cách đưa văn hóa trở lại với đời sống, để người dân thấy được lợi ích thiết thực từ những giá trị mà mình đang gìn giữ.

“Bảo tồn văn hóa nếu tách khỏi đời sống sẽ khó tạo được sức sống lâu dài. Người dân phải nhìn thấy lợi ích thiết thực từ chính những giá trị mà mình đang gìn giữ”, bà Xanh nói.

Với những đóng góp của mình, bà Sầm Thị Xanh được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú vì những đóng góp trong gìn giữ, phát huy di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc và là một trong những Người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số.

Từ suy nghĩ đó, bà tích cực vận động người dân gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch cộng đồng. Hoa Tiến vốn có nhiều lợi thế như những ngôi nhà sàn cổ, nghề dệt thổ cẩm, ẩm thực truyền thống, dân ca, dân vũ, cồng chiêng, khắc luống, nhảy sạp…

Những giá trị từng chỉ tồn tại trong sinh hoạt thường ngày của bản làng dần được bà và người dân nơi đây đưa vào các hoạt động du lịch.

Du khách đến Hoa Tiến có thể nghỉ trong những ngôi nhà sàn truyền thống, thưởng thức các món ăn của người Thái, nghe dân ca, xem múa xòe, trải nghiệm dệt thổ cẩm và tham gia những hoạt động văn hóa đặc trưng. Từ đó, văn hóa không chỉ được biểu diễn để phục vụ du khách mà còn tạo ra giá trị kinh tế cho cộng đồng.

Du khách tham quan homestay và thưởng thức các món ăn của người Thái tại bản Hoa Tiến.

Những hộ làm homestay có thêm nguồn thu từ việc đón khách. Người dệt thổ cẩm có thêm cơ hội giới thiệu và bán sản phẩm. Người biết hát, biết múa, am hiểu nghi lễ truyền thống có thêm không gian để phát huy khả năng. Các món ăn truyền thống trở thành sản phẩm phục vụ du khách. Với bà Xanh, đó chính là cách bảo tồn bền vững nhất.

Vì thế, trong quá trình xây dựng điểm du lịch cộng đồng Hoa Tiến, bà vận động các hộ làm homestay giữ gìn nhà sàn truyền thống, bảo đảm vệ sinh môi trường, sử dụng sản phẩm địa phương, chú trọng giới thiệu ẩm thực, nghề dệt và tổ chức các chương trình dân ca, dân vũ.

Bà vừa là người truyền dạy văn hóa, vừa trực tiếp tham gia giới thiệu những giá trị ấy đến du khách. Qua lời kể, câu hát, điệu múa và những nghi thức truyền thống, văn hóa Thái trở thành chiếc cầu nối đưa du khách đến gần hơn với đời sống của người dân bản địa.

Những đóng góp của bà Xanh đã được ghi nhận; nhiều năm liền, bà được các cấp từ Trung ương đến địa phương biểu dương, khen thưởng.

Những đóng góp ấy đã được ghi nhận, năm 2019, Câu lạc bộ văn hóa Thái do bà Xanh làm chủ nhiệm được công nhận là mô hình câu lạc bộ văn hóa cấp tỉnh. Năm 2023, Câu lạc bộ Liên thế hệ được công nhận là mô hình “Dân vận khéo” của tỉnh.

Năm 2022, bà Sầm Thị Xanh được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú vì những đóng góp trong gìn giữ, phát huy di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc.

Năm 2024, bà được Thủ tướng Chính phủ và UBND tỉnh Nghệ An tặng Bằng khen vì có thành tích trong hoạt động bảo tồn văn hóa. Năm 2025, bà là một trong những Người có uy tín tiêu biểu được UBND tỉnh tặng Bằng khen. Năm 2026, bà tiếp tục được tín nhiệm bầu là Người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số.