Nghệ An: Định hình cấu trúc mới cho kinh tế biển

Hình thành “3 dải - 4 cực - nhiều hành lang”

Sau gần 10 năm đồng hành, Tập đoàn WHA Thái Lan đã hình thành khu công nghiệp đầu tiên tại xã Thần Lĩnh với quy mô khoảng 500 ha, tỷ lệ lấp đầy trên 60%, thu hút nhiều tập đoàn lớn trong chuỗi cung ứng điện tử. Các dự án tại khu công nghiệp có tổng vốn đăng ký hơn 1,5 tỷ USD, tạo khoảng 50.000 việc làm.

Hạ tầng giao thông hoàn thiện với trục đường N5 trong Khu Kinh tế Đông Nam tạo kết nối thuận lợi cho Khu Công nghiệp WHA Industrial Zone 1 Nghệ An. Ảnh: Thành Cường

Ông Dispong Pornchanoknart - Giám đốc Quốc gia Tập đoàn WHA tại Việt Nam cho biết, WHA đang triển khai khu công nghiệp thứ hai với quy mô khoảng 250 ha, hướng tới mục tiêu phát triển khoảng 2.000 ha khu công nghiệp tại Nghệ An trong tương lai.

Sự hiện diện của WHA đang góp phần định hình “không gian Diễn Châu - Nghi Lộc - Khu kinh tế Đông Nam” thành trục sản xuất, logistics và dịch vụ doanh nghiệp chủ lực của kinh tế biển Nghệ An.

Tại “không gian Hoàng Mai - Quỳnh Lưu - Đông Hồi”, các khu công nghiệp Hoàng Mai I, Hoàng Mai II cùng Dự án Nhà máy Nhiệt điện LNG Quỳnh Lập có vốn khoảng 2,2 tỷ USD đang tạo thêm một cực phát triển công nghiệp ven biển phía Bắc.

Phối cảnh Dự án Nhà máy Nhiệt điện LNG Quỳnh Lập. Ảnh tư liệu. Ảnh: Phạm Bằng

Điểm nhấn là Nghệ An cũng đang xúc tiến xây dựng hạ tầng dữ liệu, tạo nền tảng cho kinh tế số và thu hút các dự án công nghệ cao, trí tuệ nhân tạo, điện toán đám mây, trung tâm dữ liệu vào địa bàn này. Giám đốc Sở Ngoại vụ Trần Khánh Thục cho biết, tỉnh đang phối hợp với Tập đoàn SK của Hàn Quốc nghiên cứu triển khai Trung tâm Dữ liệu trí tuệ nhân tạo tại Khu kinh tế Đông Nam.

Các dự án công nghiệp, năng lượng và dữ liệu đang mở rộng cách tiếp cận đối với kinh tế biển Nghệ An. Không gian biển đang được đặt trong mối liên kết giữa công nghiệp, cảng biển, logistics, đô thị, dịch vụ và công nghệ.

Nghệ An có điều kiện để tổ chức lại không gian phát triển theo hướng tích hợp. Tỉnh có bờ biển dài 82 km, vùng biển rộng khoảng 761.000 km², 6 cửa lạch lớn nhỏ, trữ lượng hải sản khoảng 80.000 tấn cùng nhiều bãi biển có giá trị du lịch.

Không gian biển và ven biển nằm trên các tuyến giao thương Bắc - Nam, Đông - Tây của miền Trung, kết nối với các trung tâm kinh tế trong vùng và các hành lang hướng sang Lào, Đông Bắc Thái Lan.

Đồ họa: Thành Duy

Với lợi thế đó, kinh tế biển đang được tỉnh tổ chức theo mô hình: “3 dải - 4 cực - nhiều hành lang kết nối”. Ba dải phát triển gồm: Dải công nghiệp - cảng biển - logistics; dải đô thị biển - du lịch - dịch vụ; dải sinh thái - thủy sản - bảo vệ bờ biển. Mỗi dải đảm nhận chức năng riêng, đồng thời bổ trợ cho các dải còn lại thông qua hệ thống giao thông, logistics, đô thị và dịch vụ.

Bốn cực động lực gồm: Hoàng Mai - Quỳnh Lưu - Đông Hồi; Diễn Châu - Nghi Lộc - Khu kinh tế Đông Nam; Vinh - Cửa Lò - Cửa Hội; các đầu mối thủy sản - sinh thái ven biển.

Chủ tịch UBND tỉnh Võ Trọng Hải kiểm tra tại phường Tân Mai nghe báo cáo về Dự án Nâng cấp, mở rộng Quốc lộ 48D, công tác thu hút đầu tư vào khu Bến cảng Đông Hồi và hạ tầng kết nối Dự án Khu nghỉ dưỡng La Brise. Ảnh: Thành Duy

Hoàng Mai - Quỳnh Lưu - Đông Hồi giữ vai trò cực công nghiệp ven biển và cảng - logistics phía Bắc, kết nối với Nghi Sơn và chuỗi công nghiệp ven biển Bắc Trung Bộ. Với nền tảng khu công nghiệp, năng lượng và hạ tầng cảng, khu vực này có thể trở thành cửa ngõ công nghiệp phía Bắc của Nghệ An.

Diễn Châu - Nghi Lộc - Khu kinh tế Đông Nam là trục sản xuất, logistics và dịch vụ doanh nghiệp chủ lực. Trọng tâm gồm các khu công nghiệp Nam Cấm, Thọ Lộc, VSIP, WHA và các khu hỗ trợ cảng Cửa Lò. Khi hệ thống cảng, khu công nghiệp và logistics được kết nối đồng bộ, khu vực này có thể hình thành lõi công nghiệp - logistics có sức lan tỏa lớn.

Cáp treo vượt biển nối Cửa Lò với Hòn Ngư. Ảnh: Thành Cường

Vinh - Cửa Lò - Cửa Hội giữ vai trò trung tâm đô thị biển, dịch vụ tổng hợp và du lịch chất lượng cao, gắn với sân bay Vinh, cảng Cửa Lò, đường ven biển và hệ thống dịch vụ đô thị. Định hướng phát triển đô thị biển thông minh, du lịch 4 mùa, kinh tế đêm, MICE và các dịch vụ chất lượng cao sẽ tạo thêm động lực cho khu vực phía Nam.

Dải thủy sản - sinh thái ven biển giữ vai trò bảo đảm sinh kế, phát triển thủy sản, hậu cần nghề cá, bảo vệ bờ biển và cân bằng môi trường. Trọng tâm cần tập trung vào hiện đại hóa cảng cá, khu neo đậu, kho lạnh, chế biến, nuôi biển; kiểm soát IUU và bảo vệ nguồn lợi thủy sản.

Phối cảnh 1 đoạn Dự án cao tốc Vinh - Thanh Thủy. Ảnh: Thành Duy

Nhiều hành lang kết nối gồm đường ven biển, cao tốc Bắc - Nam, Quốc lộ 1, Quốc lộ 7, Quốc lộ 46, Quốc lộ 48, cao tốc Vinh - Thanh Thủy và các kết nối với Lào, Thanh Hóa, Hà Tĩnh. Các hành lang này giúp mở rộng không gian ảnh hưởng của kinh tế biển vào nội địa và thị trường quốc tế.

Cách tổ chức này đặt ra yêu cầu “phân vai rõ - kết nối mạnh - kiểm soát chặt”. Phân vai nhằm hạn chế xung đột giữa công nghiệp, du lịch, thủy sản và bảo tồn. Kết nối nhằm hình thành chuỗi giá trị giữa cảng biển, logistics, khu công nghiệp, đô thị, du lịch và vùng nguyên liệu. Kiểm soát nhằm bảo đảm môi trường, thích ứng biến đổi khí hậu, phòng chống thiên tai và giữ vững quốc phòng - an ninh.

Tháo nút “3 điểm nghẽn”

Theo nghiên cứu của Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính, Bộ Tài chính, kinh tế biển Nghệ An hiện còn 3 điểm nghẽn lớn. Logistics biển chưa tích hợp, kết nối cảng - kho - khu công nghiệp - cửa khẩu thiếu đồng bộ.

Du lịch biển còn tính mùa vụ, sản phẩm chưa đa dạng, mức chi tiêu chưa cao. Thủy sản còn hạn chế về chế biến sâu, truy xuất nguồn gốc, kho lạnh và hậu cần nghề cá.

Các điểm nghẽn có quan hệ trực tiếp với mức độ liên kết chuỗi. Khi cảng biển chưa kết nối đầy đủ với khu công nghiệp và trung tâm logistics, lợi thế vị trí khó chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh.

Khi du lịch thiếu sản phẩm quanh năm, khả năng kéo dài thời gian lưu trú và tăng mức chi tiêu của du khách bị hạn chế. Với thủy sản, thiếu kho lạnh, chế biến sâu và truy xuất nguồn gốc khiến giá trị gia tăng còn thấp.

Biển Cửa Lò thu hút lượng du khách lớn trong mùa du lịch năm nay. Ảnh: Thành Duy

Vì vậy, tại điều chỉnh Quy hoạch tỉnh Nghệ An thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050, với các tiềm năng trên, khu vực ven biển tiếp tục được xác định là một trục phát triển quan trọng. 3 trong 6 đô thị động lực của tỉnh gồm Vinh, Diễn Châu và Hoàng Mai nằm trên không gian này, gắn với hành lang kinh tế ven biển.

Giai đoạn 2026 - 2030, tỉnh tập trung vào những nhiệm vụ có khả năng mở khóa toàn bộ chuỗi giá trị. Trước hết là hoàn thiện kết nối cảng - khu kinh tế - khu công nghiệp - đường ven biển - cửa khẩu; phát triển logistics tích hợp; nâng cấp hạ tầng du lịch và đô thị biển; hiện đại hóa hậu cần nghề cá; xây dựng cơ sở dữ liệu vùng bờ và hệ thống giám sát môi trường.

Trong đó, hành lang ven biển giữ vai trò xương sống của cấu trúc phát triển. Việc kết nối Quốc lộ 1, cao tốc Bắc - Nam phía Đông, đường ven biển, đường sắt Bắc - Nam và đường sắt tốc độ cao sẽ tạo điều kiện rút ngắn thời gian vận chuyển, giảm chi phí logistics và mở rộng bán kính phục vụ của các khu công nghiệp, cảng biển, đô thị và trung tâm dịch vụ.

Bốc xếp hàng hóa qua Cảng Cửa Lò. Ảnh: Thành Duy

Một khâu đột phá đang được tỉnh tập trung là logistics. Tháng 4/2026, UBND tỉnh Nghệ An phê duyệt Đề án “Phát triển tỉnh Nghệ An trở thành Trung tâm Logistics vùng Bắc Trung Bộ đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”.

Mục tiêu là phát triển dịch vụ logistics chuyên nghiệp, hiện đại, nâng cao năng lực doanh nghiệp, từng bước hình thành các doanh nghiệp đầu tàu có khả năng cạnh tranh trong nước và quốc tế. Trọng tâm là xây dựng Khu kinh tế Đông Nam - cụm cảng Cửa Lò - Đông Hồi - mạng lưới logistics vệ tinh và cửa khẩu thành trung tâm logistics của Bắc Trung Bộ.

Bốc dỡ hàng tại Cảng Cửa Lò. Ảnh: Thành Cường

Cùng với đó, các dự án hạ tầng trọng điểm như cảng biển nước sâu Cửa Lò đang được triển khai, mở rộng dư địa cho công nghiệp và dịch vụ. Đặc biệt, Chủ tịch UBND tỉnh Võ Trọng Hải nhiều lần cho biết, Nghệ An đang nghiên cứu hình thành khu kinh tế tự do tại dải ven biển, trọng tâm là Khu kinh tế Đông Nam.

Có thể thấy Nghệ An đang đầu tư mạnh mẽ vào trục ven biển với mục tiêu là hình thành một cấu trúc kinh tế biển có liên kết. Trong cấu trúc đó, “3 dải” tạo nền không gian, “4 cực” tạo động lực và “nhiều hành lang” tạo khả năng lan tỏa. Cách tổ chức này sẽ giúp Nghệ An khai thác đồng thời lợi thế biển, công nghiệp, đô thị, logistics, du lịch, thủy sản và các hành lang kinh tế hướng Tây, qua đó tạo thêm động lực tăng trưởng.