Nếu có tình đồng loại

Cái ác trong xã hội gia tăng

Theo dõi báo chí và mạng xã hội, dễ thấy dường như cái ác đang lấn lướt trong đời sống xã hội thời gian gần đây. Ngay trong những định chế, tổ chức mà lý do tồn tại là vì người dân, để phục vụ nhân dân, cũng xảy ra những việc làm mà dân gian thường gọi là “thất đức”.

Lấy ví dụ vụ án ăn hối lộ tại Cục An toàn thực phẩm thuộc Bộ Y tế được đưa ra xét xử mới đây.

Đáng lẽ phải là lá chắn bảo vệ người tiêu dùng, từ bà nội trợ lo bữa ăn cho cả gia đình đến những cháu bé ở trường mầm non, những người già yếu, bệnh tật thì hàng loạt cán bộ công chức tại Cục An toàn thực phẩm, nơi người dân lẽ ra có thể đặt niềm tin tuyệt đối, lại phản bội người dân khi hai đời cục trưởng liên tiếp chủ mưu nhận hối lộ cả trăm tỉ đồng để cấp giấy đăng ký công bố sản phẩm không đủ tiêu chuẩn; khi cả vợ lẫn chồng đều là quan chức Bộ Y tế (vợ là Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm, chồng là Cục phó Cục Phòng bệnh) đều bị buộc tội ăn hối lộ. Trong vụ án này, có tất cả 34 người, từ cục trưởng, cục phó đến chuyên viên Cục An toàn thực phẩm bị cáo buộc nhận hối lộ tổng số tiền hơn 100 tỉ đồng; việc ăn hối lộ kéo dài suốt 6 năm, chứng tỏ cơ quan này đã nghiễm nhiên trở thành cái ổ ăn hối lộ; việc ăn hối lộ được thiết kế thành quy trình, thành cơ chế hẳn hoi.

Một ví dụ khác: vụ án ăn hối lộ tại Cục Quản lý lao động ngoài nước. Trong vụ án này, ông Nguyễn Bá Hoan, cựu Thứ trưởng Bộ Lao động Thương binh và Xã hội (cũ); Tống Hải Nam, cựu Cục trưởng Cục Quản lý lao động ngoài nước, cùng 7 người bị đề nghị truy tố về tội nhận hối lộ. Điều tra xác định, năm 2022, khi bắt đầu triển khai thị trường xuất khẩu lao động Hàn Quốc theo chương trình Visa E7-3, ông Hoan đã chỉ đạo Cục trưởng Tống Hải Nam xây dựng quy trình, thủ tục riêng trong thẩm định, phê duyệt hồ sơ hợp đồng xuất khẩu lao động của các doanh nghiệp nhằm ép các doanh nghiệp này phải đưa hối lộ nếu muốn hồ sơ được duyệt. Ông Nguyễn Bá Hoan đã nhận hối lộ 5,2 tỉ đồng từ các doanh nghiệp.

Ảnh: Nguyễn Ngọc Luân

Cả hai vụ án nói trên là những ví dụ mới nhất về việc quan chức thản nhiên phạm tội ăn hối lộ mà không hề có chút ray rứt về đạo lý, về tình người, tình đồng loại đối với công dân mà mình có trách nhiệm phục vụ, trách nhiệm bảo vệ - kể cả những công dân yếu thế trong xã hội (người bệnh, người đi xuất khẩu lao động kiếm sống).

Mà những ví dụ tương tự trước đó cũng không hiếm, như việc một cựu bộ trưởng y tế bị kết án 18 năm tù vì ăn hối lộ khi đang tại nhiệm trong vụ án doanh nghiệp bán test kit giả ngay trong thời gian đại dịch Covid-19. Hay vụ nhiều quan chức ăn hối lộ từ các chuyến bay giải cứu công dân mắc kẹt ở nước ngoài và muốn về nước trong thời gian đại dịch. Hoặc vụ nhà máy thủy điện Sông Ba Hạ xả lũ đột ngột với lưu lượng kỷ lục 16.100 m3/giây, gây ngập lụt chết nhiều người và tiêu tan tài sản của người dân ở hạ du trong cơn mưa lũ tháng 11.2025 tại khu vực tỉnh Phú Yên cũ.

Nếu xã hội thấm đậm tình đồng loại, nhất là nơi những người làm “công bộc” của dân, điều đó không chỉ ngăn chặn việc làm ác, ngăn chặn việc phạm tội ngay từ trong ý nghĩ, nhờ đó giảm được thiệt hại do tội phạm gây ra và giảm được chi phí điều tra, xét xử và thực thi công lý, để dành nguồn lực nâng cao đời sống người dân. Một xã hội thấm đượm tình đồng loại do đó sẽ là một xã hội thanh bình, đáng sống.

Tình đồng loại từ đâu ra?

Nhưng làm sao để con người có được cái tình đồng loại ấy?

Chỉ có thể bằng giáo dục. Giáo dục từ trong gia đình, trong nhà trường, thông qua một nền giáo dục và một nền văn hóa nghệ thuật thấm đẫm tính nhân văn, đề cao nhân tính và tình đồng loại.

Chắc nhiều người đã xem bộ phim Bản danh sách của Schindler của đạo diễn nổi tiếng Steven Spielberg, bộ phim được trao giải Oscar lần thứ 66 (1994). Truyện phim diễn ra trong Thế chiến II, khi Đức Quốc xã chiếm đóng Ba Lan và tiến hành cuộc diệt chủng người Do Thái. Oskar Schindler (do Liam Neeson thủ vai), là một doanh nhân Đức gia nhập Đảng Quốc xã để tận dụng cơ hội kinh doanh. Ông mở nhà máy sản xuất đồ tráng men cho quân đội Đức.

Schindler ban đầu chỉ quan tâm đến lợi nhuận. Ông hợp tác với Itzhak Stern, một kế toán người Do Thái, để quản lý công việc và tuyển công nhân Do Thái vì họ rẻ hơn lao động Đức. Nhưng khi quân Đức bắt đầu tàn sát người Do Thái ở Kraków, Schindler tận mắt chứng kiến sự khủng khiếp của Holocaust. Tình đồng loại nơi ông được đánh thức, biến ông từ một kẻ cơ hội chỉ biết đến lợi nhuận trở thành người có lương tri.

Với sự giúp đỡ của Stern, Schindler lập một danh sách gồm hơn 1.000 người Do Thái, đưa họ vào làm việc trong nhà máy của mình. Nhờ vậy, họ tránh được việc bị đưa đến trại tập trung và bị giết. Schindler phải dùng toàn bộ tài sản để hối lộ quan chức Đức, bảo vệ công nhân của mình. Ông dần nhận ra rằng “mỗi mạng người cứu được là cả một thế giới”.

Khi chiến tranh kết thúc, Schindler phải bỏ trốn vì là thành viên Đảng Quốc xã. Những người ông cứu sống đã viết thư cảm ơn và coi ông như một vị anh hùng. Bộ phim kết thúc bằng cảnh hậu duệ của những người được cứu đến viếng mộ Schindler ở Jerusalem.

Bộ phim là lời nhắc nhở nhân loại về sức mạnh của lòng nhân ái, tình đồng loại trong thời kỳ đen tối nhất. Schindler trở thành biểu tượng cho sức mạnh của tình đồng loại khi nó được đánh thức.

Trong điều kiện của một xã hội bình thường, chỉ cần mọi thành viên trong xã hội có chút tình đồng loại của Schindler thôi, xã hội cũng sẽ tốt đẹp, tử tế lên nhiều.

Có tình đồng loại mới có lòng trắc ẩn và có lòng trắc ẩn mới dẫn đến hành động cứu giúp đồng loại gặp khốn khó, tránh làm những việc gây hại cho đồng loại, qua đó làm cho xã hội con người trở nên “người” hơn.

Còn với những người làm công bộc của dân thì, cùng với trách nhiệm công chức, trách nhiệm trước pháp luật, nếu có tình đồng loại, biết yêu nước thương nòi thì ít nhất họ sẽ biết tránh làm những việc gây khổ đau, tổn hại cho dân.

Lòng nhân và tình đồng loại luôn là những phẩm chất cần gieo trồng, vun xới, giáo dục, đề cao. Ở xã hội ta, đó còn là những phẩm chất cần để hóa giải hận thù do lịch sử để lại, để cùng nhau xây đắp tương lai đất nước. Một đất nước không thể phát triển, trở nên thịnh vượng nếu đất nước ấy, dân tộc ấy mãi “chiến tranh với chính mình” trong hòa bình.

Còn trên phạm vi thế giới, trước những cuộc xung đột và chiến tranh nóng bỏng, cùng với sự phân cực xã hội và những thách thức to lớn đặt ra cho toàn nhân loại như biến đổi khí hậu, suy thoái môi trường, các cơn đại dịch… thì tình đồng loại vẫn là một trụ cột thiết yếu để giải quyết các vấn đề toàn cầu.

Đoàn Khắc Xuyên