Nét độc đáo của di sản hát trống quân Phúc Lâm

Những ngày giữa tháng 7, tìm về thôn Phúc Lâm, xã Đại Xuyên (Hà Nội), một địa phương vẫn đang gìn giữ được loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc – hát trống quân. Theo lời kể của các bậc cao niên trong làng, khi tiếng hát trống quân làng Phúc Lâm cất lên, thể hiện tinh thần lạc quan, ý thức cộng đồng và sức sáng tạo trong đời sống thường nhật.

Hát trống quân Phúc Lâm từng hiện diện như một phần không thể thiếu trong sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Những đêm trăng sáng mùa thu, khi mùa màng đã thu hoạch xong, tiếng hát lại vang lên nơi sân đình, đầu làng, ngõ xóm hay dưới những gốc đa cổ thụ, trở thành điểm hẹn văn hóa quen thuộc của người dân trong vùng.

Điểm đặc sắc nổi bật của hát trống quân Phúc Lâm không nằm ở sự cầu kỳ của giai điệu hay kỹ thuật thanh nhạc mà nằm ở nghệ thuật đối đáp ứng tác. Trong mỗi cuộc hát, lời ca dân gian, vốn tri thức phong phú, khả năng ứng đối nhanh nhạy và tinh thần cộng đồng được kết hợp hài hòa, tạo nên sức hấp dẫn riêng có của loại hình nghệ thuật này.

Qua thời gian, cùng với những đổi thay trong đời sống xã hội, môi trường thực hành hát trống quân truyền thống đã có nhiều biến đổi. Nhận thức được giá trị của hát trống quân, cộng đồng địa phương cùng các cơ quan quản lý văn hóa đã và đang triển khai nhiều hoạt động bảo tồn như kiểm kê, sưu tầm, ghi âm, ghi hình, tư liệu hóa lời ca, phục dựng không gian diễn xướng, tổ chức truyền dạy cho thế hệ trẻ và khuyến khích nghệ nhân tham gia các hoạt động thực hành, trình diễn di sản. Bên cạnh đó, hát trống quân Phúc Lâm được đưa vào các hoạt động lễ hội truyền thống, chương trình giao lưu văn nghệ quần chúng và các hoạt động giáo dục cộng đồng.

Hát trống quân từng là sinh hoạt văn hóa quen thuộc của người dân Phúc Lâm vào mỗi dịp nông nhàn, đặc biệt trong những đêm trăng sáng sau mùa gặt.

Những cuộc hát thường diễn ra tại sân đình, đầu làng, dưới gốc đa hay các khoảng sân rộng, thu hút đông đảo người dân đến thưởng thức và giao lưu.

Để chuẩn bị cho một cuộc hát, người dân chế tác trống quân – nhạc cụ duy nhất được sử dụng trong diễn xướng.

Trên một khoảng đất bằng phẳng, người ta đào một hố tròn sâu khoảng 40–45 cm. Miệng hố được phủ bằng mo cau hoặc những mảnh thân cây bương ghép lại thành mặt trống. Một sợi dây thép được căng ngang qua tâm hố và cố định vào hai cọc gỗ đóng chắc xuống đất. Trên dây thường xâu thêm các vỏ ốc để tăng độ cộng hưởng âm thanh.

Những vỏ ốc được xâu thành chuỗi.

Các thành viên trong câu lạc bộ hát trống quân Phúc Lâm chuẩn bị mo cau để làm trống quân. Chính sự kết hợp giữa đất, tre, mo cau và những vật liệu quen thuộc của làng quê đã tạo nên một loại nhạc cụ mang đậm dấu ấn sáng tạo của cư dân nông nghiệp đồng bằng Bắc Bộ.

Khi dùng dùi tre gõ vào dây thép, những rung động truyền xuống lòng hố đất tạo nên âm thanh vang vọng đặc trưng.

Âm thanh này không nhằm tạo ra giai điệu mà có chức năng giữ nhịp cho toàn bộ cuộc hát.

Điểm đặc sắc của hát trống quân Phúc Lâm là nghệ thuật đối đáp ứng tác giữa các tốp nam và nữ, đòi hỏi sự nhanh trí, vốn hiểu biết và khả năng sáng tạo của người hát.

Lời ca mộc mạc nhưng giàu hình ảnh, phản ánh đời sống lao động, tình yêu quê hương, tình cảm lứa đôi và những bài học về đạo lý trong cuộc sống.

“Một đàn thời cò trắng bay rồi/ Bên nam thời bên nữ ta ngồi xuống đây/ Một đàn thời cò trắng bay chung/ Bên nam thời bên nữ ta cùng cất lên...”

Thông qua phần hát chào, hai bên thiết lập mối quan hệ giao tiếp và chuẩn bị bước vào phần đối đáp chính thức.

Nét đặc sắc của hát trống quân Phúc Lâm là việc sử dụng các từ đệm như “thời”, “là”, “nay”, “ấy”. Những từ đệm này giúp kéo dài âm thanh, tạo nhịp điệu mềm mại và tăng tính biểu cảm cho lời ca. Người hát cũng thường sử dụng kỹ thuật đảo vị trí từ ngữ hoặc nhấn mạnh các từ khóa quan trọng nhằm tạo điểm nhấn nghệ thuật và hỗ trợ quá trình đối đáp.

Mặc dù mỗi lượt hát do một cá nhân đại diện thực hiện, hát trống quân luôn mang tính tập thể rất cao.

Các thành viên trong nhóm thường trao đổi, góp ý và hỗ trợ nhau tìm lời đáp phù hợp. Chính sự phối hợp này đã tạo nên tinh thần cộng đồng đặc trưng của loại hình diễn xướng.

Thông qua hoạt động diễn xướng, người thực hành vận dụng và trao truyền nhiều loại tri thức dân gian như ca dao, tục ngữ, truyện kể dân gian, lịch sử địa phương, kinh nghiệm sản xuất nông nghiệp, phong tục tập quán và các chuẩn mực đạo đức truyền thống.

Khi cuộc hát trở nên sôi nổi, hai bên thường chuyển sang phần hát đố và hát thử tài.

Đây là phần thể hiện rõ nhất trình độ của người thực hành, đồng thời phản ánh kho tàng tri thức dân gian được tích lũy và lưu truyền trong cộng đồng qua nhiều thế hệ.

Khi cuộc hát kết thúc, hai bên cùng thực hiện phần hát giã bạn. Những lời ca chia tay thể hiện sự lưu luyến, trân trọng và lời hẹn gặp lại trong mùa hội năm sau. Đây không chỉ là phần kết thúc của một cuộc hát mà còn là biểu hiện sinh động của văn hóa ứng xử giàu tính nhân văn trong cộng đồng làng quê Bắc Bộ.

Hát trống quân Phúc Lâm được trao truyền chủ yếu bằng hình thức truyền khẩu và thực hành trực tiếp trong cộng đồng.

Lớp trẻ học hát thông qua việc tham gia các cuộc hát, quan sát nghệ nhân thực hành, ghi nhớ lời ca và rèn luyện kỹ năng đối đáp.

Các nghệ nhân cao tuổi là những người trực tiếp hướng dẫn cách phát âm, lấy hơi, gieo vần, ứng tác và xử lý các tình huống trong diễn xướng.

Những buổi học, các nghệ nhân cao tuổi vẫn miệt mài truyền dạy làn điệu, lời cổ và kỹ năng đối đáp cho thế hệ trẻ, góp phần gìn giữ di sản văn hóa dân gian của quê hương.

Em nhỏ chăm chú lắng nghe những lời truyền đạt của các nghệ nhân.

Những lời ca tiếng hát mộc mạc của nghệ thuật hát trống quân đã tạo nên sức hút đặc biệt với thế hệ trẻ của thôn Phúc Lâm.

Ngày nay, hát trống quân Phúc Lâm được phục dựng trong nhiều lễ hội, sự kiện văn hóa và các chương trình giáo dục di sản, giúp loại hình nghệ thuật này tiếp tục lan tỏa trong đời sống đương đại.

Giữa nhịp sống hiện đại, những câu hát trống quân vẫn ngân vang như sợi dây kết nối quá khứ với hiện tại, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của vùng đất Phúc Lâm nói riêng và Hà Nội nói chung.

Phạm Sỹ