Nét đẹp đình Duyên Thượng

Di tích lịch sử văn hóa đình Duyên Thượng là công trình bề thế mang dấu ấn kiến trúc thời Nguyễn.

Hình thành nhờ quá trình bồi đắp của phù sa sông Mã, vùng đất Kẻ Dền xưa, nay là làng Duyên Thượng, thôn Định Liên, xã Yên Định có lịch sử từ sớm. Cùng với việc lập làng, duy trì sinh kế, những thế hệ người dân Kẻ Dền còn chăm lo, sáng tạo, vun đắp cho đời sống văn hóa tinh thần, và đình Duyên Thượng là một trong những công trình kiến trúc giàu giá trị được người dân nơi đây gìn giữ, phát huy giá trị.

Theo lưu truyền tại địa phương, từ nhiều trăm năm về trước, trên thế đất rộng rãi mà cao ráo giữa làng, đình làng Duyên Thượng đã được khởi dựng. Buổi ban đầu còn đơn sơ, tranh tre nứa lá. Trong một lần hỏa hoạn, đình không còn. Dưới thời vua Tự Đức, năm 1868, đình được dựng lại bằng gỗ chắc chắn, kiên cố. Năm 1936, thời vua Bảo Đại, đình được trùng tu.

Đình Duyên Thượng cấu trúc theo kiến trúc kiểu chữ “Đinh”, phía trước là tòa đại đình 5 gian, 2 chái, phía trong là hậu cung ba gian. Công trình kiến trúc được chống đỡ bởi hệ thống cột gỗ và cột đá chắc chắn. Bên trong đình nổi bật bởi các mảng chạm khắc gỗ mềm mại, sống động mà uy nghi với đề tài “tứ linh, tứ quý” mang dấu ấn tài hoa của người nghệ nhân xưa. Trong đình Duyên Thượng còn lưu giữ văn bia đá hai mặt, ghi lại quá trình dựng đình, trùng tu và những đóng góp công đức của người dân.

Đình được chống đỡ bởi hệ thống cột vững chắc.

Cũng như nhiều làng quê nằm bên bờ sông Mã xứ Thanh, người dân Duyên Thượng tôn Quản gia Đô Bác Đại vương Trịnh Phủ Quân (Trịnh Gia, Trịnh La) làm thành hoàng, thờ ở đình làng.

Theo thần tích, ông sống thời Bắc thuộc, làm quan lang ở đất Thiên Vực (thuộc huyện Vĩnh Lộc cũ). Ông sống đức độ và có tấm lòng rộng rãi, thường giúp đỡ người nghèo khó nên được dân làng quý mến. Tuy nhiên, ông lại bị kẻ ác hãm hại. Sau khi mất, ông được sắc phong thần và được người dân hai bên bờ sông Mã lập đền thờ phụng.

Một mảng chạm khắc gỗ trong đình Duyên Thượng.

Bên cạnh thờ thần hoàng làng, tại đình Duyên Thượng dân làng còn phối thờ Phương Dung công chúa và Đức Thánh lưỡng Trần Khát Chân - dũng tướng nhà Trần.

Theo lưu truyền dân gian, Phương Dung công chúa là con gái vua nhà Lý. Trong một lần du thuyền dạo chơi trên sông Mã bà gặp nạn, thi hài trôi vào bờ. Người dân thương xót đã an táng bà cẩn thận, nhà vua sắc phong cho dân làng lập đền (nghè) thờ quanh năm hương khói. Vì nhiều nguyên do, về sau đền thờ không còn, dân làng đưa ban thờ Phương Dung công chúa về đình Duyên Thượng để tiếp tục việc hương khói.

Văn bia bên trong đình Duyên Thượng.

Là không gian văn hóa, tín ngưỡng tâm linh, đình Duyên Thượng trước đây còn là nơi hội họp, bàn việc của làng. Trước Cách mạng Tháng Tám, tại đình Duyên Thượng diễn ra hoạt động của tổ chức Ái hữu. Trong hai cuộc kháng chiến vệ quốc của dân tộc, đình Duyên Thượng còn có tên “đình cứu quốc”. Bởi nơi đây được sử dụng để cứu chữa, chăm sóc thương binh; tập hợp quân lương trước khi gửi ra tiền tuyến; nơi học tập, dạy chữ cho người trong làng...

Ông Nguyễn Văn Đảm, bậc cao niên, thủ từ đình Duyên Thượng, cho biết: “Trong tâm thức dân gian, những bậc tôn thần được dân làng phụng thờ tại đình Duyên Thượng đều là thần nhân có công với đất nước, người dân. Kính ngưỡng, thờ phụng các vị thần không chỉ tiếp nối truyền thống uống nước nhớ nguồn của dân tộc, mà còn gửi gắm niềm tin, ước vọng được chở che, phù trợ để người dân có cuộc sống yên lành, ấm no”.

Hằng năm, tại đình Duyên Thượng diễn ra nhiều kỳ lễ khác nhau, như lễ hội Kỳ phúc vào giữa tháng 3 (âm lịch); lễ “húy nhật” Thành hoàng làng vào 13 tháng 11 (âm lịch)... Cùng với nghi thức tế lễ, dâng hương thành kính còn có các trò chơi, trò diễn dân gian sôi động, kết nối tình đoàn kết của người dân địa phương.

Dưới mái đình cổ kính, người dân Duyên Thượng cùng nhau trò chuyện thân tình.

Dẫu trải qua chiến tranh, bom đạn và thời gian, với nhiều lần trùng tu song đình Duyên Thượng vẫn giữ được những nét kiến trúc vốn có. Với những giá trị lưu giữ, đình Duyên Thượng đã được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh.

Giữa nhịp phát triển của cuộc sống hiện đại, đình Duyên Thượng vẫn là một nét văn hóa làng nhiều giá trị. Đó không chỉ là “điểm tựa” tâm linh, mà còn là nơi “níu giữ” người đi xa nhớ về quê hương, nguồn cội.