Nền kinh tế Iran đang rơi tự do

Xung đột đang đẩy nền kinh tế vốn mong manh của Iran đến sát điểm đứt gãy, khoảng 2 triệu việc làm tại Iran đã biến mất khỏi thị trường kể từ tháng 2. Ông Gholamhossein Mohammadi, Thứ trưởng Lao động và An sinh xã hội Iran, đầu tuần này cũng xác nhận quy mô làn sóng sa thải diện rộng trong thị trường lao động Iran.

Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) dự báo kinh tế Iran sẽ suy giảm 6,1% trong năm nay và chưa thể phục hồi trước năm 2027. Chính phủ Iran cũng vừa đưa ra ước tính thiệt hại trực tiếp và gián tiếp do chiến sự gây ra tính từ ngày 28/2 đã lên tới mức 270 tỷ USD. Hiện nền kinh tế Iran đang oằn mình chống đỡ khó khăn.

Bài kiểm tra sức chịu đựng

Ông Mohammad Farzanegan, giáo sư kinh tế Trung Đông tại Đại học Philipps-Universität Marburg (Đức), cho rằng mức suy giảm GDP mà IMF dự báo đối với Iran là đáng kể, nhưng không phải chưa từng xảy ra tại nước này.

“Iran từng trải qua những đợt suy giảm tương tự trong giai đoạn bị trừng phạt năm 2012 và năm 2018. Những kinh nghiệm này khiến nền kinh tế Iran có khả năng thích ứng và sức chống chịu bền bỉ hơn, thông qua điều chỉnh thương mại, đa dạng hóa đối tác, đổi tuyến vận chuyển, cũng như dựa nhiều hơn vào các kênh thương mại phi chính thức”, ông Farzanegan nói.

Tuy nhiên, cú sốc kinh tế hiện tại phức tạp hơn những trải nghiệm trong quá khứ. “Ngoài việc bị trừng phạt, nền kinh tế Iran còn chịu tác động từ chiến sự, thiệt hại hạ tầng và hạn chế về kết nối Internet”, ông Farzanegan nhận định.

Người dân Tehran trao đổi tiền tệ với nhau trong bối cảnh đồng rial mất giá. Ảnh: Reuters.

Theo The National, nền kinh tế Iran vốn đã suy yếu sau nhiều năm bị trừng phạt, nay chiến tranh lại làm trầm trọng thêm các vấn đề hiện hữu, chưa kể thiệt hại tài chính khổng lồ vì các đòn không kích.

Theo các nhà phân tích, câu hỏi then chốt lúc này là Tehran có thể khắc phục thiệt hại đối với hạ tầng năng lượng và công nghiệp - nền tảng của xuất khẩu và tạo ra việc làm - nhanh đến mức nào.

Các đợt không kích mạnh của Mỹ và Israel đã gây thiệt hại nghiêm trọng cho hệ thống năng lượng của Iran, làm trầm trọng thêm sức ép kinh tế.

Theo ông Seth Krummrich, chuyên gia tại Global Guardian, thiệt hại cơ sở hạ tầng của Iran có thể lên tới 200-270 tỷ USD, trong khi nước này vốn đã thâm hụt ngân sách trước chiến tranh. Ông Krummrich cảnh báo khủng hoảng nhân đạo nghiêm trọng có thể xảy ra khi nền kinh tế suy yếu, dịch vụ xã hội đình trệ và thiếu hỗ trợ từ cộng đồng quốc tế.

Iran sẽ cần chi tiêu lớn để khôi phục cơ sở hạ tầng bị phá hủy như sân bay, cầu đường, nhà máy. Tuy nhiên, Iran có đủ nguồn lực tài chính để thực hiện các phần việc này không?

Theo ông Alex Vatanka, chuyên gia tại Viện Trung Đông (Washington), Iran có “dư địa tài chính rất hạn chế”, nhiều khả năng phải dựa vào sự điều chỉnh nội bộ, hợp tác với một số đối tác chọn lọc, khó lòng nhận được sự hỗ trợ rộng rãi từ cộng đồng quốc tế.

Việc Iran tái thiết quy mô lớn đòi hỏi nước này phải được nới lỏng một phần các lệnh trừng phạt, để có thể tiếp cận nguồn tài chính, công nghệ và đầu tư quốc tế.

“Quá trình tái thiết cần nguồn vốn, ngoại tệ và hàng hóa nhập khẩu. Iran bước vào giai đoạn này với không gian tài khóa hạn chế, khả năng vay nợ nước ngoài rất bó hẹp, các lệnh trừng phạt vẫn đang duy trì, khiến việc tài trợ tái thiết quy mô lớn sẽ gặp rất nhiều trở ngại”, giáo sư Farzanegan phân tích.

Đồng rial của Iran đang tiếp tục mất giá mạnh. Trước đó, đồng tiền này đã mất 60% giá trị sau cuộc tấn công kéo dài 12 ngày do Mỹ và Israel tiến hành nhằm vào Iran hồi tháng 6/2025.

Lạm phát cao buộc ngân hàng trung ương Iran phát hành tờ tiền có mệnh giá lớn nhất từ trước đến nay, đồng 10 triệu rial. Động thái này diễn ra chỉ một tháng sau khi đưa vào lưu thông đồng 5 triệu rial.

Theo The Economist, trước chiến tranh, lạm phát thực phẩm tại Iran đã tăng vọt lên mức 64%/năm vào tháng 10/2025, rồi tiếp tục leo lên 105% trong tháng 2 năm nay, đẩy lạm phát chung lên 47,5% ngay trước thời điểm xung đột Mỹ - Israel và Iran nổ ra vào cuối tháng 2.

IMF dự báo lạm phát tại Iran có thể tiến tới mức gần 70% trong năm 2026, phản ánh cả sự gián đoạn nguồn cung, lẫn mất cân đối tiền tệ kéo dài.

Kinh tế Iran sẽ trụ vững trước đòn phong tỏa cảng biển?

Việc Tổng thống Trump áp đặt phong tỏa đối với các cảng của Iran làm gián đoạn nguồn thu chính của nước này. Hơn 90% hoạt động thương mại của Iran đi qua eo biển. Theo ông Jason Tuvey, chuyên gia kinh tế tại Oxford Economics, căng thẳng gia tăng trên eo biển có thể khiến Iran mất tới 70% doanh thu xuất khẩu.

“Ngành dầu mỏ của Iran chắc chắn chịu tổn thất, nhưng Iran vốn có kinh nghiệm vận hành trong điều kiện khó khăn, họ biết cách sử dụng các kênh thay thế, nên khả năng phục hồi một phần có thể diễn ra khá nhanh. Dù vậy, việc trở lại trạng thái bình thường trước chiến sự sẽ mất nhiều thời gian”, chuyên gia Vatanka nói.

Giáo sư kinh tế Farzanegan đồng quan điểm: “Trong ngắn hạn, Iran có thể thích ứng một phần thông qua các kênh thay thế và mạng lưới phi chính thức, nhưng sẽ khó bù đắp hoàn toàn nếu gián đoạn kéo dài. Nếu các tuyến xuất khẩu của Iran tiếp tục bị hạn chế, nước này có thể phải giảm sản lượng dầu, kéo theo những thách thức kỹ thuật cho các mỏ dầu”.

Bên trong một khu chợ tại Tehran, Iran. Ảnh: Reuters.

Ông Jamie Ingram, chuyên gia kinh tế tại tổ chức Khảo sát Kinh tế Trung Đông (MEES), nhận định Iran có thể điều chuyển dầu sang các cơ sở lưu trữ khác, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào điểm trung chuyển xuất khẩu dầu trên đảo Kharg.

Iran cũng từng chứng minh khả năng chịu đựng khi doanh thu từ dầu mỏ sụt giảm mạnh trong các đợt trừng phạt trước đây. “Kinh nghiệm cho thấy không nên đánh giá thấp khả năng thích ứng của Iran”, ông Ingram nhận định.

An Hòa