Mỹ nếm trải cay đắng ở eo biển Hormuz

Tàu chở dầu Norman Atlantic treo cờ Singapore bốc cháy ngày 6/12/1987 sau khi bị tàu chiến Iran tấn công trong vùng lãnh hải của Oman khi đang tiến về eo biển Hormuz. Ảnh: CNN.

Gần 40 năm trước, Hải quân Mỹ từng đối đầu trực diện với chính đối thủ hiện tại: Hải quân Iran và lực lượng IRGC. Những thách thức của ngày hôm nay có nhiều nét tương đồng với Cuộc chiến tàu chở dầu cuối thập niên 1980.

Chiến tranh tàu dầu năm xưa

Chiến tranh Tàu dầu bắt nguồn từ năm 1980, khi nhà lãnh đạo Iraq Saddam Hussein phát động cuộc xâm lược Iran do lo ngại sự lan rộng của làn sóng cách mạng Hồi giáo do ông Ayatollah Khomeini dẫn dắt.

Sau nhiều năm giằng co, cuộc chiến rơi vào thế bế tắc tiêu hao vào năm 1984. Để phá vỡ cục diện, ông Saddam Hussein chuyển hướng tấn công các tàu chở dầu của Iran nhằm bóp nghẹt kinh tế Tehran, đồng thời hy vọng các cường quốc sẽ can thiệp để bảo vệ dòng chảy dầu mỏ toàn cầu.

Iraq triển khai tiêm kích trang bị tên lửa tấn công cơ sở hạ tầng dầu mỏ trên đảo Kharg - địa điểm Mỹ vừa dội bom trong những ngày gần đây.

Đáp trả, Iran nhắm vào các tàu buôn trung lập vận chuyển vũ khí và nhu yếu phẩm cho Iraq, phần lớn đi qua ngã Kuwait ở phía bắc Vịnh Ba Tư.

Nhà sử học Samuel Cox - Bộ chỉ huy Lịch sử và Di sản Hải quân Mỹ - nhận định: Khi Iraq bắt đầu nhắm vào các tàu dầu đi và đến đảo Kharg, Chiến tranh Tàu dầu chính thức bùng nổ, kéo theo sự can thiệp trực tiếp của các cường quốc hải quân.

Tàu chở dầu Adriadne treo cờ Hy Lạp bị tấn công ngoài khơi Dubai ngày 15/12/1987. Ảnh: CNN.

Các cuộc tấn công tàu vận tải của cả hai bên gia tăng trong hai năm tiếp theo. Đến tháng 11/1986, Kuwait mệt mỏi vì tàu của họ cũng liên tục bị tấn công, nên đã yêu cầu sự hỗ trợ từ nước ngoài để bảo vệ tàu.

Liên Xô là bên hỗ trợ đầu tiên, giúp các tàu chở dầu đi qua Vịnh Ba Tư. Washington không muốn mất tầm ảnh hưởng tại khu vực, cũng đưa ra kế hoạch hộ tống. Mỹ yêu cầu các tàu của Kuwait đổi sang treo cờ Mỹ, qua đó cho phép các tàu này nhận được sự bảo vệ của hải quân Mỹ theo luật liên bang.

Mùa hè năm 1987, tàu hải quân Mỹ triển khai số lượng lớn vào Vịnh Ba Tư để hộ tống các tàu chở dầu. Tuy nhiên, ngay trước khi chính thức thực hiện nhiệm vụ hộ tống, thủy thủ Mỹ đã gặp nguy hiểm.

Ngày 17/5/1987, một máy bay Iraq bắn nhầm 2 tên lửa Exocet vào tàu USS Stark đang tuần tra ở khu vực trung tâm Vịnh Ba Tư, khiến 37 thủy thủ tử nạn, 21 người bị thương.

Bất chấp thương vong và sức nóng khủng khiếp lên tới 2.000 độ C, thủy thủ đoàn vẫn kiên cường chiến đấu với "giặc lửa", đồng thời vật lộn khắc phục độ nghiêng để giữ con tàu không bị lật úp ngay giữa Vịnh. Trong một nỗ lực phi thường, tàu Stark đã tự lực cập cảng Bahrain.

Tàu hộ vệ tên lửa dẫn đường USS Stark nghiêng về mạn trái sau khi trúng tên lửa Exocet do Iraq phóng (ảnh trái). Tàu chở dầu Bridgeton và thủy thủ tàu hải quân USS Fox của Mỹ trong chiến dịch hộ tống tàu chở dầu tại Vịnh Ba Tư hồi tháng 7/1987 (ảnh phải). Ảnh: CNN.

Dù Iraq sau đó đã lên tiếng xin lỗi, nhưng bi kịch này vẫn là minh chứng cho thấy một sai lầm nhỏ cũng có thể dẫn đến hậu quả thảm khốc. Bài học đắt giá ấy dường như đang lặp lại vào năm 2026, khi sự cố "hỏa lực đồng minh" khiến 3 chiếc F-15 của Mỹ bị quân đội Kuwait bắn hạ.

Chiến dịch hộ tống tàu chở dầu khi đó được hải quân Mỹ đặt tên là Ý chí Tận tâm (Operation Earnest Will), bắt đầu từ cuối tháng 7/1987.

Iran đã có thông tin tình báo về kế hoạch này và rải thủy lôi trên tuyến đường mà tàu chở dầu khổng lồ Bridgeton sắp phải đi qua.

Ngày 24/7/1987, ngay nhiệm vụ hộ tống đầu tiên, tàu siêu trọng Bridgeton (của Kuwait vừa đổi sang cờ Mỹ) trúng thủy lôi Iran, để lại một lỗ thủng lớn trên thân tàu.

Sự việc gây ra nỗi xấu hổ cho hải quân Mỹ, khi các tàu chiến Mỹ dù có mặt để làm nhiệm vụ hộ tống nhưng vẫn vô tình biến Bridgeton thành “tàu quét mìn”, các tàu chiến Mỹ phải nối đuôi sau chính tàu dầu bị bắn để tránh bom về cảng.

Sau khi tàu Bridgeton trúng thủy lôi, 24 nhiệm vụ hộ tống tiếp theo diễn ra an toàn. Nhưng đến ngày 14/4/1988, tàu hộ vệ USS Samuel B. Roberts của Mỹ trúng thủy lôi của Iran.

Vụ nổ làm gãy sống tàu và tạo lỗ thủng dài 4,5 m trên thân tàu. Con tàu gần như bị bẻ đôi. 4 ngày sau, Mỹ phát động chiến dịch Bọ ngựa Cầu nguyện (Operation Praying Mantis), ngay lập tức tấn công các giàn khoan dầu của Iran ở Vịnh Ba Tư.

Tàu hộ vệ tên lửa dẫn đường USS Samuel B. Roberts trong ụ sửa chữa sau khi trúng thủy lôi trong quá trình tuần tra tại Vịnh Ba Tư năm 1988. Ảnh: CNN.

Trong một cuộc giao chiến trên biển, một tàu tuần tra Iran bắn tên lửa vào tàu USS Simpson của Mỹ, tàu này liền bắn trả bằng 4 quả tên lửa, vô hiệu hóa tàu chiến của Iran, trước khi tiếp tục bắn chìm tàu bằng pháo.

Đây là lần đầu tiên trong lịch sử hải quân Mỹ, tàu hải quân của nước này trải qua trận chiến với một tàu có tên lửa chống hạm.

Bốn ngày sau khi thủy lôi của Iran suýt đánh chìm tàu Roberts, Mỹ đã phát động chiến dịch Bọ ngựa cầu nguyện (Operation Praying Mantis) tấn công các giàn khoan dầu và hạm đội của Iran.

Trong trận chiến này, một nhóm gồm ba tàu Mỹ, bao gồm tàu hộ tống USS Simpson, đã bị một tàu tuần tra của Iran bắn tên lửa. Tàu Simpson đáp trả bằng 4 quả tên lửa, làm tê liệt tàu Iran trước khi các tàu còn lại trong biên đội kết liễu mục tiêu bằng pháo hạm.

Nhiều cuộc giao tranh khác giữa Mỹ và Iran đã nổ ra trong ngày hôm đó, bao gồm trận đánh mà các máy bay tấn công A-6 của Hải quân Mỹ phối hợp cùng một tàu khu trục đánh chìm một tàu hộ vệ của Iran bằng tên lửa.

Lần đầu tiên trong lịch sử, Mỹ tiêu diệt tàu tuần tra và tàu hộ vệ Iran bằng công nghệ điều khiển điện tử từ xa. Khả năng bắn tên lửa chính xác vào các tàu mà họ chỉ có thể nhìn thấy qua màn hình điện tử. Khả năng hợp nhất tất cả các quân binh chủng thành một cỗ máy thống nhất.

Giới sử gia Mỹ nhìn nhận chiến dịch Bọ ngựa Cầu nguyện là một trong 5 cuộc hải chiến quan trọng nhất trong lịch sử hải quân Mỹ, giúp khẳng định vị thế siêu cường quân sự của Mỹ. Ông Trump cũng thường nhắc lại chiến dịch này như một cách để khẳng định thế mạnh quân sự của hải quân Mỹ.

Dù có những vấn đề không thay đổi, nhưng tình hình ở eo biển Hormuz năm 2026 rất khác so với hồi thập niên 1980.

Cuộc chiến tàu dầu 2.0, bóng ma thủy lôi trở lại

Các chuyên gia quân sự cho rằng bối cảnh năm 2026 đã thay đổi hoàn toàn. Tehran không còn bị phân tâm bởi chiến tranh biên giới với Iraq, trái lại đang sở hữu kho drone giá rẻ và tên lửa tầm xa hiện đại. Hiện công nghệ quân sự của các bên đều đã phát triển hơn. Kho vũ khí của Iran đã lớn hơn.

Một số chuyên gia nói với CNN rằng sức mạnh hải quân thường khiến Mỹ xem nhẹ năng lực chống thủy lôi, vốn là nhiệm vụ chậm và phức tạp hơn nhiều so với chiến tranh tên lửa.

Trực thăng quân sự của Mỹ dẫn đầu đoàn hộ tống tàu chở dầu Kuwait qua eo biển Hormuz, ngày 22/10/1987. Ảnh: CNN.

Hiện nay, quy mô rải thủy lôi trên Vịnh Ba Tư và eo biển Hormuz vẫn chưa rõ ràng. Theo CNN, quân đội Mỹ tin rằng Iran đã rải một số thủy lôi xuống eo biển Hormuz, nhưng hiện chưa có tàu nào bị trúng thủy lôi.

Tuy nhiên, số tàu quét thủy lôi của Mỹ trong khu vực rất ít. 4 tàu quét mìn chuyên dụng đóng tại đây đã bị loại biên trong năm ngoái, còn 2 trong số 3 tàu chiến ven bờ được giao nhiệm vụ thay thế lại đang ở Malaysia vì một số vấn đề hậu cần.

“Hải quân Mỹ có năng lực rà phá thủy lôi rất hạn chế. Đây luôn là hạng mục đầu tiên bị cắt giảm khi ngân sách bị thu hẹp, bởi theo truyền thống, chúng tôi dựa vào các đồng minh và để họ thực hiện nhiệm vụ này”, ông Carl Schuster, cựu đại úy Hải quân Mỹ, nói.

Ông Trump và một số quan chức Mỹ từng nói như thể việc hộ tống tàu chở dầu qua eo biển Hormuz là một hoạt động quân sự đơn giản, nhưng theo các chuyên gia hải quân, thực tế phức tạp hơn rất nhiều.

Thậm chí, trong tất cả các phương án mở lại eo biển, hộ tống tàu chở dầu bằng lực lượng hải quân có thể là phương án khó nhất. Hoạt động hộ tống đòi hỏi tàu khu trục, tàu tác chiến ven bờ và máy bay chiến đấu cùng hỗ trợ.

Hải quân Mỹ đã triển khai khoảng 12 tàu khu trục và tàu chiến ven bờ tới khu vực, thậm chí có thể sẽ điều thêm, nhưng việc này sẽ mất nhiều tuần. Hoạt động hộ tống cần số lượng tàu chiến lớn, gây thêm áp lực cho hải quân Mỹ. Lầu Năm Góc hiện đã gây tranh cãi khi yêu cầu chi thêm 200 tỷ USD ngân sách cho cuộc chiến tại Iran.

Một cựu đô đốc Mỹ ước tính khoảng 12 tàu khu trục, cùng trực thăng vũ trang và máy bay hỗ trợ, mới có thể hộ tống khoảng 5-6 tàu chở dầu hoặc tàu hàng đi qua eo biển trong một lượt hộ tống kéo dài 10-12 giờ.

Chuyên gia hàng hải người Mỹ Frank Coles, cựu CEO Wallem Group, người từng tham gia các đoàn tàu hộ tống trong chiến tranh tàu chở dầu hồi thập niên 1980, nhận định: “Lịch sử luôn lặp lại. Bất kỳ ai còn nhớ tới cuộc chiến Iran - Iraq đều hiểu rằng cần có đội tàu hộ tống tại eo biển lúc này”.

Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ cập nhật về chiến dịch Cơn thịnh nộ Dữ dội Trong video cập nhật đăng trên mạng xã hội, người đứng đầu Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ - Đô đốc Brad Cooper - khẳng định quân đội Mỹ đã thực hiện hơn 8.000 cuộc không kích tấn công vào các mục tiêu quân sự tại Iran, cũng như phá hủy toàn bộ lực lượng hải quân Iran.

An Hòa