Mỹ - Iran: Đằng sau những đe dọa

Nguy cơ xung đột vũ trang

Hôm 30/1, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đến Ankara (Thổ Nhĩ Kỳ) để đàm phán nhằm tìm cách tránh một cuộc đụng độ trực tiếp, trong khi các nhà ngoại giao Thổ Nhĩ Kỳ tìm cách thuyết phục Tehran rằng họ phải nhượng bộ về chương trình hạt nhân của mình nếu muốn tránh một cuộc xung đột có thể xảy ra.

Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan đã đề xuất một cuộc họp trực tuyến giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và người đồng cấp Iran Masoud Pezeshkian - một kiểu ngoại giao mạo hiểm có thể hấp dẫn nhà lãnh đạo Mỹ, nhưng sẽ là điều cấm kỵ đối với các nhà ngoại giao Iran thận trọng. Hai nước đã không có cuộc đàm phán trực tiếp chính thức nào trong 1 thập kỷ qua.

Chuyến thăm của ông Araghchi diễn ra trong bối cảnh ngoại giao quốc tế khẩn cấp và những lời lẽ ngày càng “nóng” từ cả hai phía. Trang tin Axios, hôm 29/1, cũng cho biết các quan chức quốc phòng và tình báo cấp cao từ Israel và Saudi Arabia cũng đã có mặt tại Washington để thảo luận về Iran trong tuần này.

Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi. Ảnh: IRNA.

Trước đó, hôm 28/1, nguy cơ chiến tranh Mỹ-Iran đã hiện rõ hơn sau khi ông Trump cảnh báo thời gian đang cạn dần đối với Tehran và cho biết một hạm đội khổng lồ của Mỹ đang nhanh chóng tiến về nước này “với sức mạnh, sự nhiệt tình và mục đích lớn lao”. Viết trên mạng xã hội, ông Trump cho biết hạm đội do tàu sân bay USS Abraham Lincoln dẫn đầu lớn hơn hạm đội được gửi đến Venezuela hồi đầu tháng 1 và “sẵn sàng nhanh chóng hoàn thành nhiệm vụ của mình với tốc độ và cả bạo lực nếu cần thiết”. Ông Trump đưa ra lời cảnh báo rằng bất kỳ cuộc tấn công nào lần này cũng sẽ rất dữ dội và quy mô lớn hơn nhiều so với cuộc can thiệp vào Venezuela.

Iran vẫn tỏ ra vững vàng, với việc Tư lệnh quân đội nước này, tướng Amir Hatami tuyên bố rằng kể từ cuộc chiến 12 ngày hồi tháng 6, Iran đã điều chỉnh chiến thuật và chế tạo 1.000 máy bay không người lái trên biển và trên đất liền. Ông nói rằng các máy bay không người lái và kho vũ khí tên lửa đạn đạo khổng lồ của Iran có thể đáp trả mạnh mẽ bất kỳ cuộc tấn công nào. Điểm yếu quân sự lớn nhất của Iran là hệ thống phòng không. Một quan chức cấp cao của Iran nói với Reuters rằng Iran đang “chuẩn bị cho một cuộc đối đầu quân sự, đồng thời tận dụng các kênh ngoại giao”.

Tổng thống Mỹ Donald Trump phát biểu trước báo giới tại Nhà Trắng, ngày 16/1/2026. Ảnh: Tom Brenner/Getty Images.

Các bên muốn gì?

Tổng thống Trump chưa nêu rõ mục tiêu của mình, ban đầu tuyên bố sẽ tấn công Iran để bảo vệ người biểu tình, nhưng nay lại liên kết những lời đe dọa của mình với chương trình hạt nhân của Iran. Ông Trump dường như đang sử dụng khả năng tấn công các địa điểm phóng tên lửa của Iran cũng như các nhóm như Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo để ngụ ý rằng ông có ý định gây ra sự sụp đổ của chính quyền Iran hoặc ít nhất là sự từ chức của lãnh đạo tối cao Ayatollah Ali Khamenei.

Trên mạng xã hội, ông Trump cảnh báo rằng Iran phải ngồi vào bàn đàm phán để đạt được thỏa thuận về chương trình hạt nhân của mình, nếu không sẽ phải đối mặt với nguy cơ bị không kích. Những yêu cầu của Tổng thống Mỹ có thể mở ra một chương mới trong mối quan hệ lâu dài và đầy biến động giữa Mỹ và Iran, vốn chỉ trong hơn 1 thập kỷ đã chứng kiến sự hòa giải, những thỏa thuận bị phá vỡ, các vụ ám sát có chủ đích và các cuộc không kích chưa từng có tiền lệ.

Cuối tháng 12/2025, chỉ 6 tháng sau khi Mỹ tiến hành các cuộc tấn công chưa từng có tiền lệ vào các địa điểm hạt nhân của Iran, ông Trump đã ám chỉ rằng Iran đang “tái lập chương trình vũ khí”. Phát biểu bên cạnh Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu ở Florida, ông nói rằng nếu Iran đang nỗ lực tái lập chương trình vũ khí, “chúng ta sẽ đánh tan tác chúng. Nhưng, hy vọng là điều đó sẽ không xảy ra”. Sau khi ông Netanyahu ám chỉ rằng Iran có thể đang cố gắng tái thiết chương trình hạt nhân của mình, Ngoại trưởng Iran đã kêu gọi nối lại đàm phán với Mỹ.

Hạm đội tàu sân bay USS Abraham Lincoln trên đường đến Trung Đông.

Với việc hàng loạt tên lửa đạn đạo của Iran đã chọc thủng hệ thống phòng không Iron Dome của Israel trong cuộc chiến 12 ngày hồi tháng 6/2025, mối lo ngại của Mỹ và Israel về tên lửa đạn đạo của Iran ngày càng gia tăng. Các tên lửa đạn đạo và hành trình Emad, Ghadr, Sejjil, Khorramshahr và Soumar của Iran có tầm bắn từ 1.700 km đến 2.500 km. Điều đó có nghĩa là Israel và tất cả các căn cứ quân sự của Mỹ ở Trung Đông đều nằm trong tầm bắn của các tên lửa này. Chính vì vậy, bên cạnh vấn đề hạt nhân, Mỹ cũng yêu cầu Iran phải kiềm chế số lượng và tầm bắn của các tên lửa đạn đạo của mình.

Ngoài ra, yêu cầu quan trọng thứ ba của Mỹ liên quan đến ảnh hưởng của Iran trong khu vực, được xây dựng thông qua các liên minh với các chính phủ, phong trào tôn giáo và các nhóm kháng chiến vũ trang. Cái gọi là “trục kháng chiến” này đã chịu nhiều tổn thất nặng nề trong 2 năm qua. Tuy nhiên, nhiều nhóm này và các nhóm khác mà Iran ủng hộ vẫn đang hoạt động và tồn tại. Đầu tuần này, Kataib Hezbollah, có trụ sở tại Iraq, đã cảnh báo về một “cuộc chiến tổng lực” nếu Mỹ tấn công Iran. Do đó, Mỹ yêu cầu Iran phải chấm dứt sự hỗ trợ và liên kết với các nhóm kháng chiến vũ trang trên khắp khu vực.

Ngược lại, Iran cũng đưa ra các yêu cầu đối với phía Mỹ. Trước hết, Mỹ phải chấm dứt các lệnh trừng phạt kinh tế, bao gồm cả các lệnh trừng phạt thứ cấp, trên thực tế đang ép buộc các quốc gia khác ngừng giao dịch với Tehran. Thứ hai, Iran muốn được tiếp tục duy trì chương trình hạt nhân, dù có một số hạn chế; tiếp tục được phép làm giàu uranium, dù có một số hạn chế. Đồng thời Iran muốn có một thỏa thuận mới trước khi cho phép các thanh sát viên IAEA quay trở lại nước này. Iran tin rằng báo cáo của IAEA về uranium làm giàu của nước này năm ngoái được thiết kế để cung cấp cho Mỹ và Israel lý do chính đáng cho các cuộc tấn công của họ.

Trương Hùng (Tổng hợp)