Mùa lễ hội bản sắc văn hóa phương Tây

Người dân hóa trang với sắc màu rực rỡ, đậm bản sắc truyền thống tại thành phố New Orleans, Mỹ. Ảnh: Barry Lewis

Mùa lễ hội Carnival không chỉ bao gồm những cuộc diễu hành rực rỡ sắc màu, mà còn là không gian văn hóa đặc thù, nơi cộng đồng địa phương ở châu Âu và châu Mỹ thể hiện bản sắc lịch sử, tôn giáo và xã hội của mình thông qua nghi lễ, âm nhạc, hóa trang và tinh thần cộng đồng gắn kết.

Carnival, với cao trào là Mardi Gras, là một trong những chuỗi lễ hội có phạm vi địa lý rộng và chiều sâu văn hóa lớn nhất ở phương Tây. Xuất phát từ truyền thống Ki-tô giáo châu Âu, lễ hội này gắn liền với thời điểm trước Mùa Chay, giai đoạn tín đồ phải tiết chế ăn uống và hạn chế vui chơi. Tuy nhiên, vượt ra ngoài ý nghĩa tôn giáo ban đầu, Carnival đã trở thành không gian văn hóa mở, phản ánh lịch sử, phân tầng xã hội, cũng như tinh thần sáng tạo của các cộng đồng địa phương ở cả châu Âu lẫn châu Mỹ.

Ở châu Âu, Carnival mang đậm dấu ấn lịch sử trung cổ và cấu trúc xã hội truyền thống. Tại Italia, đặc biệt là lễ hội Carnival ở thành phố Venice, hóa trang và mặt nạ không đơn thuần để vui chơi mà là biểu tượng của sự xóa nhòa ranh giới giai cấp. Trong những ngày lễ hội, người dân có thể tạm thời thoát khỏi vai trò xã hội cố định, ẩn mình sau mặt nạ để hòa vào cộng đồng chung. Điều này phản ánh tinh thần giải phóng ngắn hạn, nơi trật tự xã hội được “đảo ngược” một cách có kiểm soát, trước khi quay trở lại khuôn khổ thường nhật.

Tại Pháp và Đức, Carnival (hay còn gọi là Carnaval hoặc Karneval) mang tính cộng đồng rất rõ nét. Người dân địa phương là trung tâm của lễ hội. Các đoàn diễu hành được tổ chức bởi những hội nhóm truyền thống, được duy trì qua nhiều thế hệ, với các biểu tượng, bài hát và nghi thức riêng. Những nội dung châm biếm chính trị, xã hội thường xuyên xuất hiện, cho thấy Carnival không chỉ là lễ hội giải trí, mà còn là diễn đàn văn hóa dân gian, nơi người dân bày tỏ quan điểm trước các vấn đề đương thời.

Khi Carnival theo chân người châu Âu vượt Đại Tây Dương sang châu Mỹ, lễ hội này đã biến đổi mạnh mẽ, hòa trộn với văn hóa bản địa và di sản của cộng đồng nô lệ gốc Phi. Ở Brazil, Carnival trở thành biểu tượng quốc gia, gắn liền với samba, vũ điệu đường phố và tinh thần phóng khoáng của xã hội đa sắc tộc. Đối với người dân Brazil, Carnival không chỉ là vài ngày lễ, mà là kết tinh của lịch sử đấu tranh, sáng tạo và khẳng định bản sắc của các cộng đồng từng bị gạt ra bên lề.

Tại Mỹ, đặc biệt là ở thành phố New Orleans, Mardi Gras mang dấu ấn rất riêng của cộng đồng Creole và Cajun. Lễ hội phản ánh sự pha trộn giữa văn hóa Pháp, Tây Ban Nha, châu Phi và bản địa Mỹ. Các đoàn diễu hành do các hội đoàn (gọi là “Krewe”) tổ chức, với lịch sử kéo dài hàng trăm năm. Mỗi Krewe có biểu tượng, nghi thức và triết lý riêng, thể hiện tinh thần gắn kết cộng đồng và niềm tự hào về nguồn gốc văn hóa địa phương.

Điểm chung của Carnival ở cả châu Âu và châu Mỹ là tính cộng đồng mạnh mẽ. Đây là lễ hội được hình thành và duy trì bởi chính người dân. Việc tham gia Carnival, dù là người hóa trang, nhạc công hay khán giả đều mang ý nghĩa khẳng định giá trị cộng đồng. Trong không gian lễ hội, ranh giới giữa người biểu diễn và người xem bị xóa nhòa, tạo nên cảm giác đồng sáng tạo hiếm thấy trong đời sống hiện đại.

Carnival cũng là nơi bảo tồn ký ức tập thể. Những bài hát, điệu nhảy, trang phục và nghi lễ được truyền lại qua nhiều thế hệ, giúp cộng đồng duy trì mối liên kết với quá khứ. Đồng thời, lễ hội không ngừng thích nghi với hiện tại, phản ánh các vấn đề xã hội mới, từ bình đẳng giới, sắc tộc đến biến đổi văn hóa trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Ngày nay, dù chịu tác động mạnh của du lịch và truyền thông, Carnival và Mardi Gras vẫn giữ vai trò là biểu tượng văn hóa sống động của nhiều quốc gia. Đằng sau vẻ ngoài rực rỡ và náo nhiệt là chiều sâu lịch sử, tinh thần cộng đồng và khát vọng tự do biểu đạt. Chính điều đó khiến Carnival không chỉ là lễ hội, mà là tấm gương phản chiếu bản sắc của các xã hội Đại Tây Dương qua nhiều thế kỷ.

Như Quỳnh