Mùa dổi chín ở Mường Be

Mùa thơm dưới những tán dổi

Mường Be vào mùa Thu có một mùi hương rất riêng. Đó là mùi của những hạt dổi vừa được nhặt từ vườn về, đem hong, phơi khô. Thứ hương nồng, ấm đặc trưng ấy từ lâu đã gắn với đời sống của đồng bào Mường nơi đây.

Những cây dổi lâu năm cho quả chín, hạt căng đỏ au, thơm đượm.

Thôn Mường Be hiện có 329 hộ, phần lớn các gia đình trong thôn đều trồng dổi. Dổi bén rễ ở vùng đất này qua nhiều thế hệ. Có những cây lâu năm thân lớn, phải hai người ôm mới xuể.

Với nhiều gia đình, cây dổi vừa là cây cho hạt, vừa giống như một thứ “của để dành”. Cây càng lâu năm càng có giá trị, mỗi mùa lại cho thêm một nguồn thu mà người dân không phải trồng lại.

Đặc biệt, hạt dổi Mường Be được chứng nhận có hàm lượng tinh dầu cao hơn so với các vùng trồng dổi khác. Khi nướng trên than nóng, hạt dổi tỏa mùi thơm đặc trưng, chỉ cần một lượng nhỏ cũng đủ làm dậy vị món ăn. Chính chất lượng ấy từng làm nên tên tuổi của hạt dổi vùng đất này.

Trưởng thôn Mường Be Bùi Văn Khoản cho biết: “Cây dổi gắn bó lâu đời với đời sống của người dân trong vùng. Phần lớn các hộ trong thôn đều có dổi, nhà ít vài cây, nhà nhiều có cả vườn. Có thời điểm, nguồn thu từ dổi góp phần đáng kể vào kinh tế của nhiều gia đình”.

Bởi vậy, cứ đến mùa quả chín, nhịp sống của Mường Be lại gắn với những tán dổi. Người trèo cây hái quả, người nhặt hạt, phơi dổi. Những hạt nhỏ bé, sau khi được hong khô là thứ hàng hóa có giá trị cao được người dân ví như “hạt vàng” của xứ Mường.

Nhưng mùa dổi năm nay đã khác.

2,5 tạ hạt và nỗi niềm người trồng dổi

Trong câu chuyện về những mùa dổi thịnh vượng ở Mường Be, ông Bùi Văn Hền là một trong những người nhớ rõ hơn cả.

Gia đình ông có nhiều cây dổi cho thu hoạch. Từng có thời điểm, chỉ sau một mùa dổi, gia đình thu tới 300 trăm triệu đồng. Những cây dổi khi ấy thực sự là nguồn sinh kế đáng kể, mang lại thu nhập cao cho gia đình.

Năm nay, nhìn lượng quả trên cây, ông Hền dự kiến gia đình có thể thu khoảng 2,5 tạ hạt. Nếu chỉ nhìn vào sản lượng, đó vẫn là một mùa dổi đáng để chờ đợi. Nhưng điều khiến ông ngậm ngùi là giá hạt hiện chỉ khoảng 120.000 đồng/kg.

Sự chênh lệch quá lớn so với thời kỳ hạt dổi được bán với giá cao khiến bài toán thu hoạch trở nên khó khăn hơn.

Dổi Mường Be phần lớn là những cây cao. Muốn thu hái phải có người trèo cây thành thạo bởi công việc này tiềm ẩn nhiều nguy hiểm.

Khi giá hạt cao, người dân có thể thuê người trèo hái. Còn khi giá xuống thấp, chi phí nhân công trở thành điều phải cân nhắc. Bởi vậy, thay vì trèo hái như trước, một số gia đình lựa chọn chờ quả già tự rụng rồi nhặt.

Trưởng thôn Mường Be (bên trái) và ông Bùi Văn Hền tách vỏ những quả dổi vừa thu hoạch.

Dưới những gốc dổi, câu chuyện được tính bằng những phép tính rất đời thường: một cây được bao nhiêu hạt, thuê người trèo mất bao nhiêu, thu về còn lại bao nhiêu. Với mức giá khoảng 120.000 đồng/kg, niềm vui được mùa vì thế cũng vơi đi.

Từng có thời điểm, giá hạt dổi dao động từ 2,5 - 2,7 triệu đồng/kg, đem lại nguồn thu đáng kể. Khoảng 3 năm trở lại đây, giá hạt giảm mạnh. Trong khi đó, dổi được phát triển tại nhiều vùng khác nên nguồn cung trên thị trường ngày càng lớn.

Thực tế ấy đang đặt người trồng dổi Mường Be trước một nghịch lý: Vùng đất có sản phẩm đặc trưng, hạt dổi có hàm lượng tinh dầu cao, nhưng giá trị kinh tế mà người trồng nhận được lại giảm mạnh

Giữ hương dổi Mường Be

Giá dổi có thể lên, xuống theo thị trường, nhưng với người dân Mường Be, cây dổi còn mang một giá trị khó đo đếm bằng tiền.

Qua nhiều thế hệ, hạt dổi đã đi vào căn bếp của người Mường. Hạt được nướng thơm, giã nhỏ làm gia vị cho những món ăn quen thuộc.

Từ hạt dổi, người dân còn chế biến tinh dầu xoa bóp, ngâm rượu theo kinh nghiệm dân gian. Dổi vì thế không đơn thuần là một loại cây trồng, mà trở thành một phần trong nếp sống của người dân địa phương.

Từ sản vật này, muối dổi Lạc Sơn đã được xây dựng thành sản phẩm OCOP. Hương vị đặc trưng của hạt dổi tiếp tục được đưa vào sản phẩm chế biến, mở thêm một hướng nâng giá trị thay vì chỉ bán hạt thô.

Với Mường Be, câu chuyện đáng quan tâm lúc này không chỉ nằm ở một mùa giá thấp. Điều quan trọng hơn là làm thế nào để lợi thế riêng của vùng dổi có chất lượng tinh dầu cao được nhận diện rõ hơn trên thị trường; từ đó nâng giá trị sản phẩm, để người dân có thêm động lực gìn giữ những vườn dổi đã gắn bó với nhiều thế hệ.

Trưởng thôn Bùi Văn Khoản cũng mang theo nỗi trăn trở ấy khi nói về cây dổi của Mường Be. Bởi phía sau những cây dổi không chỉ là câu chuyện thu nhập của 329 hộ dân, mà còn là một sản vật đã gắn với tên đất, tên làng và đời sống của người dân nơi đây.

Chiều xuống, dưới những vòm dổi xanh thẫm, thi thoảng một quả già lại tách vỏ, những hạt dổi rơi xuống lớp lá khô. Người trong nhà bước ra nhặt, gom lại rồi mang về phơi.

Mùa dổi ở Mường Be vẫn thơm nồng một góc núi. Chỉ khác, bên những nong dổi là nỗi niềm của những người từng chứng kiến thứ “hạt vàng” mang lại nguồn thu hàng trăm triệu đồng mỗi vụ.

Giữa lúc giá dổi xuống thấp, điều người dân Mường Be mong mỏi không chỉ là một mùa được giá, mà còn là tìm được hướng đi để hương dổi quê nhà giữ được giá trị tương xứng với chất lượng và danh tiếng đã được vun đắp qua nhiều năm.