Mở không gian phát triển, giữ hồn cốt di sản

Những đề xuất mới đang mở ra kỳ vọng về một diện mạo mới cho Thủ đô. Tuy nhiên, từ góc nhìn chuyên gia đến tiếng nói người dân, điểm chung được nhấn mạnh là phát triển phải đi cùng bảo tồn, mở rộng không gian nhưng không làm mất đi những giá trị lịch sử, văn hóa và cảnh quan đã tạo nên hồn cốt văn hóa Thăng Long - Hà Nội, cũng như bài toán trị thủy.

Phối cảnh Dự án đầu tư xây dựng Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng.

Mở không gian phát triển mới

Hà Nội đang đứng trước yêu cầu tổ chức lại không gian đô thị theo hướng đồng bộ, hiện đại và bền vững hơn. Trong đó, hai không gian đặc biệt là sông Hồng và hồ Hoàn Kiếm được đặt trong những nghiên cứu, điều chỉnh quy hoạch với kỳ vọng tạo thêm động lực phát triển, nâng cao chất lượng sống và hình thành những không gian công cộng có giá trị.

Nếu sông Hồng được kỳ vọng trở thành trục cảnh quan, sinh thái và phát triển mới, thì hồ Hoàn Kiếm vẫn là trung tâm biểu tượng, nơi kết tinh những giá trị lịch sử, văn hóa của Thăng Long - Hà Nội.

TS Nguyễn Viết Chức, Phó Chủ nhiệm Hội đồng Tư vấn Văn hóa - Xã hội (Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam), nguyên Giám đốc Sở Văn hóa - Thông tin Hà Nội nhận định, việc thành phố đặt ra những tầm nhìn dài hạn cho các không gian quan trọng là tín hiệu đáng mừng. Sông Hồng từ lâu đã gắn với lịch sử hình thành và phát triển của Thăng Long - Hà Nội. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa, giá trị của dòng sông và không gian hai bên bờ chưa được khai thác tương xứng.

TS Nguyễn Viết Chức gọi sông Hồng là “dòng sông Mẹ”, mang trong mình nguồn lực phát triển rất lớn của Thủ đô. Ông cho biết, những ý tưởng về cải tạo, phát triển không gian sông Hồng đã được đặt ra từ lâu, song chưa hình thành được một quy hoạch tổng thể đủ tầm vóc để khai thác trọn vẹn những giá trị mà dòng sông mang lại.

Việc nghiên cứu điều chỉnh Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng, với điểm nhấn là trục đại lộ cảnh quan, vì thế được kỳ vọng tạo ra bước chuyển mới. Không gian hai bên sông có thể được tái cấu trúc, từng bước mở rộng dư địa phát triển, hình thành những không gian xanh, cảnh quan, văn hóa và cộng đồng.

Theo TS Nguyễn Viết Chức, Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng có thể trở thành một trong những trục phát triển chiến lược của Thủ đô, tạo diện mạo và động lực tăng trưởng mới cho Hà Nội. Đây không chỉ là câu chuyện giao thông mà còn là cơ hội để thành phố tổ chức lại không gian đô thị theo hướng hài hòa hơn với thiên nhiên.

Từ góc nhìn kiến trúc, TS, kiến trúc sư Phan Đăng Sơn, Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam cho rằng, quy hoạch phải hướng tới việc tổ chức, tái cấu trúc không gian đô thị để đáp ứng mục tiêu xây dựng Thủ đô văn hiến, văn minh, hiện đại, hạnh phúc. Việc mở rộng không gian kết nối, tái cấu trúc, tái thiết, cải tạo chỉnh trang và tạo lập những không gian đa dạng hơn là những định hướng phù hợp.

Tuy nhiên, trong bất kỳ phương án nào, yếu tố cảnh quan và chất lượng không gian công cộng phải được đặt ở vị trí quan trọng. Một trục cảnh quan thực sự có giá trị không chỉ tạo ra những tuyến giao thông mới mà cần tạo điều kiện để người dân tiếp cận sông, đi bộ, nghỉ ngơi, vui chơi, trải nghiệm cảnh quan và tham gia các hoạt động văn hóa, thể thao.

Còn theo ông Mai Hồng (cán bộ hưu trí, sinh sống ở phường Đống Đa), với phương châm bảo tồn gắn với phát triển, việc quy hoạch trục cảnh quan sông Hồng là hướng đi đúng, bởi Hà Nội cần thêm những không gian rộng thoáng, xanh và đẹp để đáp ứng yêu cầu phát triển đô thị. Điều quan trọng là quy hoạch phải được tính toán kỹ ngay từ đầu, tránh tình trạng sau này phải điều chỉnh vì những bất cập phát sinh trong quá trình triển khai.

Biểu tượng của Thủ đô trong hiện tại và tương lai

Nếu sông Hồng là không gian mở ra dư địa phát triển thì hồ Hoàn Kiếm và phụ cận lại là nơi mọi sự thay đổi đều phải được cân nhắc đặc biệt.

TS Nguyễn Viết Chức cho rằng, hồ Hoàn Kiếm không chỉ là biểu tượng của Hà Nội trong quá khứ mà còn là biểu tượng của Thủ đô trong hiện tại và tương lai. Nhắc đến Hà Nội, người ta nghĩ ngay đến hồ Hoàn Kiếm, Tháp Rùa, cầu Thê Húc, đền Ngọc Sơn, tháp Hòa Phong và những công trình, di tích quanh hồ. Những hình ảnh ấy đã đi sâu vào ký ức của người dân Hà Nội, người dân cả nước và bạn bè quốc tế.

“Hồ Hoàn Kiếm là một nhân chứng đặc biệt của lịch sử Thăng Long - Hà Nội, chứng kiến những đổi thay của thành phố qua nhiều thời kỳ. Vì vậy, gìn giữ và phát huy giá trị hồ Hoàn Kiếm không chỉ là trách nhiệm mà còn là yêu cầu bức thiết trong quá trình Hà Nội phát triển”, TS Nguyễn Viết Chức nói.

Về phương án điều chỉnh quy hoạch khu vực hồ Hoàn Kiếm và phụ cận, TS Nguyễn Viết Chức ủng hộ việc mở rộng không gian quảng trường, kết nối với những khu vực lân cận để hình thành không gian “Lịch sử - Văn hóa - Nghệ thuật”. Đây là cách tiếp cận thể hiện khát vọng phát triển mạnh mẽ của Hà Nội.

Thành phố cần có những bước đi đột phá, nhưng sự đột phá phải dựa trên nền tảng bảo tồn những giá trị cốt lõi. Điều quan trọng là những giá trị di sản cốt lõi phải được bảo vệ và phát huy. Khi đó, di sản không chỉ được giữ lại mà còn có cơ hội tiếp tục sống trong đời sống đương đại.

TS, kiến trúc sư Phan Đăng Sơn cũng cho rằng, các đề xuất mở rộng không gian Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục, phía Đông hồ Hoàn Kiếm và kết nối với khu vực Nhà hát Lớn thể hiện tinh thần mạnh dạn, táo bạo.

Tuy nhiên, đây là khu vực đặc biệt nên càng phải thận trọng. Không nên nhìn không gian hồ Hoàn Kiếm đơn thuần như một công viên. Đây phải là một không gian công cộng đặc biệt, gồm nhiều lớp có quan hệ chặt chẽ: Mặt nước hồ, không gian chuyển tiếp giữa mặt nước và đô thị, không gian đô thị ven hồ với hệ thống công trình, tuyến phố giàu giá trị lịch sử. Trong quá trình tái cấu trúc, hai yếu tố cần được chú trọng là tiết chế và kết nối.

Người dân tìm hiểu phương án điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng, tỷ lệ 1/5000 (đoạn từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở). Ảnh: Nguyễn Hương

Không đánh mất hồn cốt di sản và bảo đảm an toàn trong trị thủy

Bên cạnh những ý kiến đồng tình, liên quan đến cải tạo cảnh quan khu vực xung quanh hồ Hoàn Kiếm, các ý kiến cũng nêu ra những vấn đề vừa có tính thời sự, vừa mang tính gợi mở để làm sao chỉnh trang cảnh quan không đánh mất đi hồn cốt văn hóa Thăng Long - Hà Nội hàng nghìn năm.

Chính vì thế, một trong những vấn đề được quan tâm là những công trình mới, đặc biệt là công trình cao tầng trong khu vực phụ cận hồ Hoàn Kiếm.

Về vấn đề này, TS, kiến trúc sư Phan Đăng Sơn cho rằng, cần xem xét đầy đủ về chiều cao, quy mô, hình khối và tác động thị giác. Khu vực này có nhiều công trình kiến trúc đặc biệt như Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Nhà hát Lớn. Vì vậy, công trình mới phải được đặt trong mối quan hệ với tổng thể di sản xung quanh, không được lấn át hoặc phá vỡ giá trị lịch sử. Không phải công trình nào cũng cần tạo điểm nhấn về chiều cao. Có công trình cần thấp hơn để giữ tỷ lệ không gian và tôn vinh cảnh quan hồ.

Đối với việc chỉnh trang các tuyến phố, TS, kiến trúc sư Phan Đăng Sơn lưu ý không nên lặp lại máy móc một mô típ kiến trúc, bởi sự đồng nhất quá mức có thể tạo cảm giác đơn điệu. Hà Nội cần những không gian có sức hấp dẫn, nơi người dân và du khách muốn trở lại nhiều lần.

Còn TS Nguyễn Viết Chức lưu ý, cùng với hồ Hoàn Kiếm, Hà Nội cũng nên nhìn rộng hơn tới khu phố cổ phía Bắc của hồ. Một số khu vực phố cổ đang xuống cấp, thiếu chỉnh trang đồng bộ và có nguy cơ mất dần những đặc trưng vốn có. Song điều có tính nguyên tắc cải tạo phải giữ được nét kiến trúc mang tính văn hóa, lịch sử. Thậm chí là biểu tượng của Thủ đô ngàn năm văn hiến.

Với tinh thần đó, ở góc độ người dân, ông Mai Hồng cho rằng, việc mở rộng không gian quanh hồ là cần thiết, song người dân mong muốn thành phố đặc biệt chú trọng đến sự hài hòa giữa cái mới và cái cũ. Hà Nội cần phát triển để có diện mạo đẹp hơn, hiện đại hơn, nhưng khi đến hồ Hoàn Kiếm, người dân vẫn phải nhận ra đây là không gian đã gắn với lịch sử, văn hóa của Thủ đô qua nhiều thế hệ. Vì vậy, phải đặc biệt chú ý khi đưa ra ý tưởng với những công trình mới.

Đối với điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng, bản thân ông Mai Hồng cũng như nhiều chuyên gia và người dân cũng đều gửi gắm ý kiến, đó là dù có hiện đại đến đâu cũng phải giữ được bản sắc văn hóa của Việt Nam. Không nên xây quá nhiều nhà cao tầng làm mất đi vẻ đẹp của sông Hồng, ảnh hưởng đến môi trường thành phố. Đặc biệt, trên góc độ trị thủy, người dân mong muốn có những căn cứ khoa học để bảo đảm rằng, mỗi lần lũ lụt xảy ra, cả đô thị cảnh quan ven sông Hồng không bị ngập úng.

Những ý kiến khách quan, vừa mang tính xây dựng, vừa mang tính phản biện, góp ý chân thành chắc chắn sẽ kênh thông tin để các cơ quan chức năng tổng hợp để trình cấp có thẩm quyền đưa ra quyết định cuối cùng.

Tin tưởng rằng, hai quy hoạch trên khi được thông qua sẽ đáp ứng được các tiêu chí đề ra, đáp ứng được nguyện vọng của nhân dân Thủ đô và cả nước. Mở không gian phát triển, nhưng vẫn giữ hồn cốt di sản đấy là mục tiêu mà Thủ đô Hà Nội đã và đang hướng đến.