Mở hướng mới bảo tồn và phát huy văn hóa các dân tộc thiểu số

Sau sáp nhập, Gia Lai hội tụ không gian văn hóa Tây Nguyên và duyên hải Nam Trung Bộ, Nghị định số 269/2026/NĐ-CP mở ra nhiều cơ hội để biến di sản văn hóa thành nguồn lực nội sinh phục vụ phát triển bền vững.

Khi cộng đồng là chủ thể, di sản mới thực sự được gìn giữ

Điểm mới nổi bật nhất của Nghị định số 269/2026/NĐ-CP (NĐ 269) là thay đổi cách tiếp cận đối với công tác bảo tồn văn hóa. Nếu trước đây việc bảo tồn thường tập trung vào phục dựng lễ hội, tu bổ thiết chế văn hóa hoặc sưu tầm hiện vật thì nay trọng tâm được chuyển sang chính những người đang nắm giữ và thực hành di sản.

Theo NĐ 269, ba nhóm chính sách được ưu tiên gồm bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống có nguy cơ mai một, bảo tồn không gian văn hóa, làng, bản, buôn truyền thống gắn với phát triển du lịch và phát huy vai trò của nghệ nhân, già làng, người có uy tín và cộng đồng trong việc trao truyền, thực hành và sáng tạo văn hóa. Đây là hướng tiếp cận phù hợp với thực tiễn của Gia Lai.

Sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính, Gia Lai có không gian văn hóa của các dân tộc Bahnar, Jrai… ở khu vực phía Tây, cùng đồng bào Chăm H’roi, H’re, Bahnar… ở khu vực phía Đông. Sự đa dạng ấy tạo nên một bản đồ văn hóa phong phú, đồng thời đặt ra yêu cầu phải có những chính sách bảo tồn theo hướng lấy cộng đồng làm trung tâm.

Thực tế thời gian qua cho thấy nhiều mô hình ở Gia Lai đã đi đúng tinh thần này. Ngày hội Văn hóa các dân tộc tại xã Tơ Tung không chỉ là hoạt động trình diễn mà còn là dịp để người dân trực tiếp giới thiệu cồng chiêng, nghề dệt thổ cẩm, đan đát, ẩm thực truyền thống và truyền dạy cho thế hệ trẻ.

Chính sự tham gia chủ động của cộng đồng đã giúp các giá trị văn hóa tiếp tục được duy trì trong đời sống, thay vì chỉ tồn tại trong hồ sơ kiểm kê hay các cuộc trình diễn mang tính sự kiện.

Lễ hội thần làng của đồng bào Chăm H'roi xã Vân Canh. Ảnh: Ngọc Nhuận

Ở khu vực phía Đông, cộng đồng Chăm H’roi tại xã Vân Canh hay đồng bào H’re ở xã An Vinh vẫn đang gìn giữ nhiều giá trị văn hóa đặc sắc như lễ hội truyền thống, nghề thủ công, tri thức dân gian và nghệ thuật diễn xướng.

Đây là những không gian văn hóa tiêu biểu để triển khai các chính sách hỗ trợ nghệ nhân, truyền dạy và phục hồi những giá trị đang đứng trước nguy cơ mai một theo tinh thần của NĐ 269.

Có thể thấy, thay vì “bảo tồn thay cộng đồng”, nghị định hướng tới việc tạo điều kiện để cộng đồng trở thành chủ thể sáng tạo, thực hành và hưởng lợi từ chính di sản của mình.

Nhiều điều kiện thuận lợi trong triển khai

Điểm đáng chú ý của NĐ 269 là quy định khá cụ thể các tiêu chí xác định những giá trị văn hóa cần ưu tiên bảo tồn, như số lượng người thực hành ngày càng ít, hoạt động truyền dạy bị gián đoạn, không gian thực hành bị thu hẹp hoặc lễ hội không còn được tổ chức thường xuyên.

Đối với Gia Lai, đây là cơ sở quan trọng để tiến hành rà soát, kiểm kê lại toàn bộ hệ thống di sản văn hóa sau khi mở rộng không gian hành chính.

Lễ mừng cốm lúa mới của đồng bào dân tộc Bahnar xã Vĩnh Sơn. Ảnh: Ngọc Nhuận

Việc xây dựng danh mục các di sản có nguy cơ mai một sẽ giúp địa phương tập trung nguồn lực đầu tư đúng trọng tâm, thay vì triển khai dàn trải. So với nhiều địa phương khác, Gia Lai cũng có nhiều điều kiện thuận lợi để kết hợp thực hiện NĐ 269 với chương trình chuyển đổi số đang được tỉnh triển khai.

Xây dựng cơ sở dữ liệu số về di sản, số hóa tư liệu, lập bản đồ số, ứng dụng mã QR tại các điểm di sản, phát triển các sản phẩm truyền thông số và ứng dụng công nghệ thực tế ảo sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, quảng bá và giáo dục văn hóa truyền thống.

Một lợi thế khác của Gia Lai sau sáp nhập là khả năng hình thành các tuyến du lịch văn hóa liên vùng. Nếu khu vực Tây Nguyên nổi bật với không gian văn hóa cồng chiêng, nhà rông và sử thi thì khu vực phía Đông lại có văn hóa Chăm H’roi, H’re, Bahnar cùng hệ thống làng nghề truyền thống và các thiết chế văn hóa đặc sắc.

Việc kết nối các giá trị này sẽ tạo nên những sản phẩm du lịch có chiều sâu, góp phần đưa văn hóa trở thành ngành kinh tế quan trọng như tinh thần mà NĐ 269 hướng tới.

NĐ 269 đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tư duy bảo tồn văn hóa ở nước ta. Với Gia Lai - nơi hội tụ các giá trị văn hóa của Tây Nguyên và duyên hải Nam Trung Bộ, nghị định không chỉ tạo hành lang pháp lý mà còn mở ra cơ hội xây dựng một không gian văn hóa liên vùng giàu bản sắc.

TS VÕ MINH HẢI