Minh bạch dữ liệu cho nông sản

Ứng dụng công nghệ phun tưới tự động đang trở thành xu hướng tại nhiều vùng chè của Thái Nguyên. Sản xuất hiện đại là nền tảng quan trọng để xây dựng dữ liệu truy xuất nguồn gốc và nâng cao giá trị sản phẩm.

Dữ liệu thay cho những lời cam kết

Sự phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử và các nền tảng bán hàng trực tuyến đã tạo thêm cơ hội cho doanh nghiệp mở rộng thị trường. Song song với đó là tình trạng hàng giả, hàng nhái, hàng không rõ nguồn gốc xuất xứ ngày càng diễn biến phức tạp với nhiều thủ đoạn tinh vi.

Chỉ trong 5 tháng đầu năm 2026, lực lượng quản lý thị trường trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên đã kiểm tra, xử lý hàng trăm vụ việc liên quan đến hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc xuất xứ. Nhiều mặt hàng bị phát hiện vi phạm, từ mỹ phẩm, quần áo đến thực phẩm. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc minh bạch thông tin sản phẩm và kiểm soát chặt chẽ chuỗi cung ứng.

Trong xu hướng đó, truy xuất nguồn gốc được xem là giải pháp quan trọng nhằm xác định toàn bộ hành trình của sản phẩm từ sản xuất, chế biến, vận chuyển đến tiêu thụ. Người tiêu dùng có thể tiếp cận thông tin về xuất xứ, quy trình sản xuất, tiêu chuẩn chất lượng và các chứng nhận liên quan trước khi quyết định lựa chọn sản phẩm.

Đoàn chuyên gia Hà Lan hỗ trợ HTX Yến Dương (xã Thượng Minh) nâng cao chất lượng vùng trồng bí xanh.

Ông Cao Minh Hải, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Thái Nguyên, cho biết: Truy xuất nguồn gốc là công cụ giúp minh bạch hóa chuỗi cung ứng, kiểm soát chất lượng sản phẩm, tạo niềm tin cho thị trường và góp phần phát triển bền vững. Đây cũng là yêu cầu quan trọng để hàng hóa tham gia sâu hơn vào thị trường trong nước và quốc tế.

Những năm gần đây, Thái Nguyên đã từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ truy xuất nguồn gốc; triển khai cấp mã số vùng trồng; ứng dụng mã QR; lồng ghép nội dung truy xuất trong các chương trình OCOP, VietGAP và các chuỗi cung ứng thực phẩm an toàn. Nhiều sản phẩm nông nghiệp chủ lực đã bắt đầu hình thành hệ thống nhận diện và lưu trữ thông tin sản xuất theo hướng số hóa.

Tuy nhiên, quá trình triển khai vẫn còn nhiều khó khăn. Một trong những hạn chế lớn hiện nay là nhận thức chưa đồng đều về truy xuất nguồn gốc. Không ít cơ sở sản xuất vẫn xem việc dán mã QR lên sản phẩm là đã hoàn thành yêu cầu truy xuất, trong khi giá trị cốt lõi nằm ở hệ thống dữ liệu được cập nhật, lưu trữ và kiểm chứng phía sau mã số đó.

Bà Lê Thị Quỳnh Hương, Chi cục trưởng Chi cục Quản lý chất lượng nông, lâm sản và thủy sản (Sở Nông nghiệp và Môi trường) đánh giá: Sản xuất nông nghiệp của tỉnh vẫn chủ yếu ở quy mô nhỏ lẻ, phân tán. Việc ghi chép thông tin sản xuất phần lớn được thực hiện thủ công, chưa được số hóa đồng bộ. Khi phát sinh sự cố về an toàn thực phẩm hoặc cần thu hồi sản phẩm, việc xác định nguồn gốc trở nên khó khăn nếu dữ liệu thiếu đầy đủ hoặc không có sự liên thông giữa các khâu trong chuỗi sản xuất.

Bên cạnh đó, cơ quan chức năng cũng đã phát hiện một số trường hợp lợi dụng hình thức truy xuất nguồn gốc để gian lận thương mại. Có sản phẩm sử dụng mã QR chưa được xác thực hoặc cung cấp thông tin sơ sài, thiếu chính xác. Thậm chí, khi quét mã, người tiêu dùng chỉ tiếp cận được vài hình ảnh giới thiệu hoặc thông tin bằng tiếng nước ngoài, không đủ cơ sở để kiểm chứng nguồn gốc thực sự của sản phẩm.

Những tồn tại này cho thấy truy xuất nguồn gốc chỉ phát huy hiệu quả khi dữ liệu được xây dựng đầy đủ, trung thực và thường xuyên cập nhật. Công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ, còn tính chính xác của thông tin mới quyết định giá trị của hệ thống truy xuất.

Minh bạch thông tin để nâng tầm nông sản

Nếu trước đây, truy xuất nguồn gốc chủ yếu phục vụ công tác quản lý nhà nước thì hiện nay đã trở thành một lợi thế cạnh tranh quan trọng đối với doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất.

Là đơn vị có sản phẩm OCOP 5 sao, Hơp tác xã (HTX) Hương Vân Trà, xã Tân Cương được xem là một trong những mô hình tiên phong ứng dụng truy xuất nguồn gốc tại Thái Nguyên. Toàn bộ vùng nguyên liệu của HTX đã được cấp mã số vùng trồng, các công đoạn từ chăm sóc, thu hái, chế biến đến đóng gói đều được cập nhật vào hệ thống dữ liệu. Bà Nguyễn Thị Hương Vân, Giám đốc HTX Hương Vân Trà, cho biết: Khách hàng có thể quét mã QR trên sản phẩm để tìm hiểu đầy đủ thông tin về vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất và các tiêu chuẩn chất lượng liên quan. Việc công khai thông tin giúp tăng mức độ tin cậy của sản phẩm, tạo thuận lợi khi tiếp cận các thị trường có yêu cầu cao về chất lượng và an toàn thực phẩm.

Hợp tác xã Tân Thành (phường Bắc Kạn) ứng dụng hệ thống GIS để quản lý thông tin vùng trồng, liên kết vùng trồng nghệ nếp.

Theo bà Vân, minh bạch thông tin đã trở thành yêu cầu tất yếu của thị trường. Truy xuất nguồn gốc giúp bảo vệ những đơn vị sản xuất chân chính, hạn chế tình trạng hàng giả, hàng nhái, đồng thời góp phần nâng cao giá trị thương hiệu cho nông sản địa phương.

Dù vậy, quá trình chuyển đổi sang phương thức quản lý số vẫn đặt ra nhiều thách thức đối với các cơ sở sản xuất nhỏ. Nhiều hộ nông dân đã quen với tập quán canh tác truyền thống nên việc ghi chép điện tử, cập nhật dữ liệu qua điện thoại thông minh hoặc sử dụng các nền tảng số còn gặp khó khăn.

Từ góc độ người tiêu dùng, nhu cầu được tiếp cận thông tin minh bạch về sản phẩm ngày càng lớn. Bà Nguyễn Thu Hà, ở Hà Nội, cho biết: Gia đình đã sử dụng chè Thái Nguyên nhiều năm bởi hương vị đặc trưng và chất lượng ổn định. Tuy nhiên, trên thị trường hiện có rất nhiều sản phẩm gắn nhãn chè Thái Nguyên khiến người mua khó phân biệt. “Tôi mong các sản phẩm được minh bạch hơn về nguồn gốc, vùng nguyên liệu và quy trình sản xuất thông qua mã QR hoặc các nền tảng truy xuất nguồn gốc. Khi biết rõ sản phẩm được trồng ở đâu, chế biến như thế nào, tôi sẽ yên tâm hơn khi lựa chọn và sẵn sàng trả giá cao hơn cho những sản phẩm thực sự chất lượng” - bà Hà cho biết.

Ý kiến của người tiêu dùng cho thấy truy xuất nguồn gốc đang dần trở thành một tiêu chí quan trọng trong quyết định mua sắm. Khi thông tin được công khai và dễ dàng kiểm chứng, niềm tin đối với sản phẩm cũng được củng cố. Đây chính là yếu tố giúp nâng cao giá trị hàng hóa và tạo động lực để người sản xuất tuân thủ các quy trình chất lượng. Theo các chuyên gia, điểm mấu chốt của truy xuất nguồn gốc không nằm ở phần mềm hay công nghệ mà ở chất lượng dữ liệu. Một hệ thống hiện đại sẽ khó phát huy hiệu quả nếu thông tin đầu vào thiếu chính xác hoặc không được cập nhật thường xuyên.

Khách hàng quét mã QR để tìm hiểu thông tin và nguồn gốc sản phẩm trước khi lựa chọn.

Thời gian tới, Thái Nguyên sẽ triển khai thí điểm hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản của Bộ Nông nghiệp và Môi trường đối với sản phẩm chè. Một số địa phương có thế mạnh về sản xuất chè sẽ tham gia mô hình trước khi nhân rộng sang các ngành hàng khác. Cùng với đó, tỉnh tiếp tục hỗ trợ doanh nghiệp, HTX ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số và xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ truy xuất nguồn gốc. Việc kết nối dữ liệu giữa các khâu sản xuất, chế biến, lưu thông và tiêu thụ cũng được xác định là nhiệm vụ quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả quản lý và gia tăng giá trị sản phẩm.

Trong nền kinh tế số, niềm tin của người tiêu dùng ngày càng được đo bằng những thông tin có thể kiểm chứng. Đối với Thái Nguyên, truy xuất nguồn gốc không chỉ là giải pháp kỹ thuật phục vụ quản lý sản phẩm mà đang trở thành nền tảng quan trọng để bảo vệ thương hiệu, nâng cao sức cạnh tranh của nông sản và mở rộng thị trường tiêu thụ. Khi mỗi sản phẩm đều có một “hồ sơ dữ liệu” rõ ràng, minh bạch và đáng tin cậy, đó cũng là lúc giá trị của nông sản được khẳng định bằng những bằng chứng cụ thể, tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững.

Phương Thảo