Mâm cỗ ngày Tết - nơi lưu giữ ký ức, nếp nhà và nguồn cội

Mâm cỗ Tết của người Việt là sự giao hòa giữa truyền thống và nhịp sống hiện đại, với những món ăn quen thuộc như bánh chưng, giò lụa, dưa hành, gà luộc… giữ vai trò trung tâm, biểu trưng cho sự đủ đầy và lòng tri ân tổ tiên. Không chỉ là bữa ăn đầu năm, mâm cỗ Tết còn mang ý nghĩa văn hóa - tâm linh sâu sắc, là không gian sum họp, gắn kết các thế hệ và gìn giữ những giá trị tinh thần bền bỉ của người Việt.

Trong nhịp sống hiện đại hối hả, mâm cỗ Tết vẫn giữ nguyên giá trị truyền thống, vẫn là điểm tựa tinh thần vững chắc cho mỗi người con đất Việt. Dù cuộc sống có thay đổi, dù những món ăn có thể được biến tấu theo thời gian, nhưng ý nghĩa sâu sắc của mâm cỗ Tết vẫn mãi trường tồn, như một lời nhắc nhở về đạo lý "ăn quả nhớ kẻ trồng cây", về tình yêu thương, sự đoàn kết và lòng biết ơn đối với cội nguồn, tổ tiên.

Với chị Minh Thủy (phường Hai Bà Trưng, Hà Nội), mâm cỗ ngày Tết không chỉ là nghi thức ẩm thực mà còn mang ý nghĩa biểu trưng sâu sắc trong đời sống gia đình. Theo chị, mâm cỗ vừa thể hiện sự thành kính dâng lên tổ tiên, vừa gửi gắm ước vọng về một năm mới đủ đầy, sung túc. Quan trọng hơn, quá trình chuẩn bị mâm cỗ chính là dịp để các thành viên quây quần bên nhau, tạo nên những khoảnh khắc sum họp ấm áp hiếm hoi.

Nhớ lại tuổi thơ, chị Thủy cho biết, mâm cỗ Tết ngày xưa mang dấu ấn rất khác so với hiện nay. Dù thời gian đã trôi qua, hình ảnh mâm cỗ cổ truyền với những món ăn quen thuộc, được bày biện theo trật tự nhất định vẫn in đậm trong ký ức, như một phần không thể thiếu của Tết xưa.

“Ngày trước, nguyên liệu còn hiếm, nên ông bà, bố mẹ thường phải chuẩn bị từ rất sớm, có món làm trước cả vài ngày. Mâm cỗ khi ấy chủ yếu sử dụng thực phẩm tươi, cách chế biến cầu kỳ, thể hiện sự trân trọng dành cho ngày Tết. Còn ngày nay, mâm cỗ trở nên đa dạng hơn, thời gian chế biến được rút ngắn, bên cạnh các món truyền thống còn xuất hiện thêm những món ăn mang hơi hướng hiện đại, phù hợp với nhịp sống mới”, chị Thủy nhớ lại.

Dù vậy, gia đình chị vẫn giữ lại nhiều món ăn Tết truyền thống, năm nào cũng phải có trên mâm cỗ. Nhà chị vẫn duy trì những món quen thuộc như gà luộc, canh bóng thả hay thịt đông. Với chị, chính những món ăn ấy tạo nên hương vị Tết riêng, gắn với ký ức gia đình qua nhiều thế hệ.

Cách nấu những món ăn ngày Tết, theo chị Minh Thủy, được truyền lại một cách tự nhiên qua năm tháng. Ngày xưa cứ nhìn người lớn tất bật nấu nướng rồi ngấm dần lúc nào không hay.

Tuy nhiên, người ảnh hưởng nhiều nhất đến chị chính là mẹ. Bà là người làng Đông Hồ (Bắc Ninh), vốn khéo léo trong việc bày biện cỗ bàn. Khi làm dâu Hà Nội, mẹ chị nhanh chóng thích nghi, vừa nấu nhanh, vừa giữ được hương vị ngon lành, hình thức đẹp mắt, để lại cho con gái nhiều bài học quý trong căn bếp ngày Tết.

Trong nhịp sống hiện đại, điều khiến chị trăn trở nhất khi chuẩn bị mâm cỗ Tết chính là quỹ thời gian hạn hẹp: “Tôi ít thời gian để chuẩn bị chu đáo, các thành viên trong gia đình cũng khó sắp xếp để cùng tham gia vào việc nấu nướng. Chính vì vậy, một số món cầu kỳ trước đây buộc phải giản lược. Có những món rất thích, như chim bồ câu hầm hạt sen, nhưng vì mất nhiều công sức nên lâu rồi mình không còn làm được”.

Trước xu hướng nhiều gia đình lựa chọn đặt cỗ Tết thay vì tự tay chuẩn bị, chị Minh Thủy cho rằng, đây là điều tất yếu của xã hội hiện đại. Cuộc sống bận rộn, dịch vụ lại tiện lợi, nên việc đặt cỗ qua mạng hay mua sẵn ở siêu thị đã trở nên quen thuộc. Cách làm này giúp tiết kiệm thời gian, công sức, lại phù hợp với các gia đình trẻ, ít người ăn hoặc chưa có nhiều kinh nghiệm nấu nướng. Tuy nhiên, theo chị, mặt hạn chế là những mâm cỗ mua sẵn phần nào làm giảm đi không khí sum vầy, quây quần vốn rất đặc trưng của ngày Tết.

Dù bận rộn, theo chị Minh Thủy, việc tự tay chuẩn bị mâm cỗ Tết mang lại những cảm xúc rất đặc biệt: “Đứng bếp những ngày cận Tết thì vất vả, áp lực là có, nhưng cảm giác được tự tay chuẩn bị mâm cỗ cho người thân thực sự rất ấm áp và hạnh phúc”.

Chị Thủy chia sẻ, để mâm cỗ Tết không chỉ dừng lại ở hình thức mà thực sự giữ được “vị Tết”, điều quan trọng là các thành viên trong gia đình phải hiểu và cảm nhận được ý nghĩa của nó. Khi tinh thần Tết được lan tỏa, mọi người sẽ tự nguyện, hào hứng tham gia vào quá trình chuẩn bị. Lúc ấy, mâm cỗ không còn là nghĩa vụ, mà trở thành một phần ký ức được cá nhân hóa theo phong cách riêng của mỗi gia đình.

Giới trẻ ngày nay vẫn dành sự quan tâm cho mâm cỗ Tết truyền thống, dù cách thể hiện có nhiều đổi mới. Người trẻ sẵn sàng đón nhận giá trị xưa nếu được làm mới phù hợp, thể hiện qua những hoạt động như gói bánh chưng, làm mứt hay bày mâm ngũ quả dịp giáp Tết. Chị Thủy cho rằng, điều quan trọng nhất là giữ được “hồn” mâm cỗ - sự thành tâm và không khí sum vầy, để mâm cỗ Tết trở thành ký ức đẹp, giúp Tết thêm trọn vẹn.

Nói về mâm cỗ Tết của người Việt hôm nay, Nghệ nhân Nhân dân Ánh Tuyết - người nhiều năm gắn bó với tri thức dân gian ẩm thực truyền thống cho rằng, Tết trước hết là một thời khắc thiêng liêng. Đó là thời điểm chuyển giao giữa năm cũ và năm mới, giữa mùa đông và mùa xuân, giữa âm và dương, khi vạn vật bắt đầu sinh sôi, nảy nở.

“Tết không chỉ là ăn uống, mà là một chu kỳ của trời đất, của con người. Các cụ chọn thời điểm ấy để đón xuân, cầu mong một năm mới hanh thông, mua may bán đắt, mọi việc tốt lành”, bà Ánh Tuyết chia sẻ.

Chính từ ý niệm ấy, mâm cỗ Tết trong ký ức của bà không đơn thuần là chuyện đủ đầy món ăn, mà là sự chắt chiu, gom góp của cả gia đình trong những ngày cuối năm. Tết xưa còn nhiều thiếu thốn, việc sắm sửa mâm cỗ không hề dễ dàng, nhưng lại mang một không khí đầm ấm rất riêng.

“Có năm nhà tôi còn phải đi mượn nồi luộc bánh chưng, nhà này luộc xong lại nhường cho nhà khác. Gói được bao nhiêu bánh cũng phải tính toán kỹ lưỡng, thịt mua bao nhiêu, tiền chia ra sao. Vất vả là vậy, nhưng chính sự chắt chiu ấy lại làm nên không khí Tết thiêng liêng, khi nhịp sống con người hòa cùng nhịp chuyển mình của đất trời”, bà nhớ lại.

Trong mâm cỗ Tết xưa, theo bà Tuyết, không có món nào là phụ, bởi mỗi món đều giữ một vị trí quan trọng, bổ sung cho nhau để tạo nên sự hài hòa. Có thịt mà thiếu dưa hành thì mâm cỗ chưa thể trọn vẹn. “Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ” không chỉ là hình ảnh đi vào thơ ca, mà còn là sự đúc kết tinh tế của cha ông về cách ăn uống cân bằng. Ngày nay gọi là “dinh dưỡng”, còn ngày xưa, các cụ không cần khái niệm khoa học nhưng đã hiểu rõ sự điều hòa trong ẩm thực.

Những món ăn quen thuộc như bánh chưng ăn cùng thịt đông hoặc cá kho, bát canh miến, canh măng, bát bóng… từng là hình ảnh không thể thiếu trong mâm cỗ Tết miền Bắc. “Nhà khá thì kho cá trắm đen, ít tiền thì trắm trắng, nhưng nhất định phải có một khúc cá kho dừ, ăn được cả xương”, bà Tuyết kể. Với bà, những món ăn ấy gắn liền với ký ức về sự thủ công, tỉ mỉ, từ cây giò gói tay bằng nẹp tre đến cách kho cá suốt nhiều giờ liền. “Bây giờ có thể làm giò bằng khuôn, bằng máy cho nhanh, nhưng tôi thấy nó không có hồn. Cái giò gói tay không chỉ là món ăn, mà là cả một phần ký ức”.

Bước vào đời sống hiện đại, giữ được hương vị mâm cỗ Tết, điều khó nhất là giữ được gia vị Việt và cách nấu Việt. Trong quá trình làm nghề, bà từng nhiều lần đứng trước sự giằng co giữa việc giữ nguyên bản và chiều theo thị hiếu hiện đại. Theo bà, nếu không hiểu sâu ý nghĩa của món ăn truyền thống, rất dễ rơi vào tình trạng pha trộn tùy tiện, làm mất đi bản sắc.

Trước thực tế nhiều gia đình ngày nay giản lược mâm cỗ hoặc lựa chọn đặt sẵn từ dịch vụ, bà Ánh Tuyết cho rằng, đó là điều tất yếu của nhịp sống hiện đại. Phụ nữ hôm nay không chỉ quán xuyến gia đình mà còn gánh vác nhiều công việc xã hội, quỹ thời gian eo hẹp hơn rất nhiều. “Một nồi bánh chưng hay nồi cá kho đúng nghĩa là không hề đơn giản, nhất là khi nhiều người tan sở lúc 8-9h tối”.

Theo bà, dịch vụ ra đời để hỗ trợ, giúp người nội trợ giảm bớt áp lực, miễn sao vẫn giữ được tinh thần Tết. “Điều đáng mừng là nhiều bạn trẻ đang quay lại với các món truyền thống. Dù mua sẵn hay sơ chế, họ vẫn chọn giò chả, măng, bóng, cá kho cho mâm cỗ ngày Tết. Liệu cơm gắp mắm, làm trong khả năng của mình, miễn sao đừng để Tết trở thành gánh nặng”.

Để thích nghi với cuộc sống bận rộn mà vẫn giữ nét xưa, bà gợi ý có thể sử dụng các dịch vụ sơ chế. Những món như bóng xào, măng hầm có thể chuẩn bị sẵn, về chỉ cần hoàn thiện. “Nhanh nhưng vẫn đúng vị, quan trọng là mình hiểu món ăn đó để giữ được tinh thần”.

Với bà Ánh Tuyết, mâm cỗ Tết không đơn thuần là chuyện ăn uống mà còn là nếp nhà, là sự kính cẩn với tổ tiên. Ngày Tết, việc thắp nén hương đầu năm là đạo lý làm người, nhắc con cháu nhớ về cội nguồn, đồng thời làm ấm không gian sum vầy rất riêng của Tết miền Bắc. Mâm cỗ được bày biện chỉn chu cũng thể hiện sự khéo léo và tấm lòng của gia chủ: từ cách cắt giò, xếp đĩa đến đặt bát đều phải hài hòa, bởi “người Việt ăn bằng mắt trước, nhìn mâm cỗ là biết gia đình có nề nếp hay không”.

Nghệ nhân Ánh Tuyết cũng bày tỏ niềm vui khi ngày càng nhiều bạn trẻ tìm đến các lớp học nấu ăn truyền thống. Theo bà, chính sự “khắt khe” của ẩm thực Hà Nội xưa đã làm nên hồn cốt, và chỉ khi hiểu đúng, làm đúng thì tinh túy ấy mới được giữ lại.

Bởi thế, theo bà Ánh Tuyết, mâm cỗ Tết không chỉ là bữa ăn sum họp mà còn là nơi neo giữ ký ức, văn hóa và cội nguồn của người Việt. Dù cuộc sống đổi thay, dù ở trong nước hay xa xứ, chỉ cần còn mâm cỗ truyền thống trên bàn thờ ngày Tết, thì linh hồn Tết Việt vẫn còn nguyên vẹn.

Tác giả: Chung Thủy
Đồ họa: Đồng Toàn