Mái nhà giữa vòng vây

"Giữ lửa" vùng địch hậu

Những năm kháng chiến chống thực dân Pháp, Xuân Dục thuộc xã Trường Ninh, huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình (cũ). Khi ấy, Trường Ninh là vùng đất nằm ở vị trí có ý nghĩa quan trọng đối với hoạt động cách mạng ở khu vực phía Nam huyện Quảng Ninh. Quân Pháp nhận thấy đây là địa bàn chiến lược nên tìm cách khống chế bằng hệ thống đồn bốt, những cuộc lùng sục và mạng lưới chỉ điểm.

Ngày 28/3/1947, quân Pháp đánh chiếm trường tiểu học và đình làng Xuân Dục, lập đồn đóng quân lâu dài. Từ đồn Xuân Dục, chúng kiểm soát các làng xung quanh, tổ chức những cuộc truy tìm cán bộ, vây ráp cơ sở và khủng bố dân chúng. Cũng chính trong hoàn cảnh ấy, ngôi nhà của gia đình cụ Đặng Xán trở thành một trong những điểm tựa bí mật của phong trào cách mạng.

Với gia đình ông Đặng Đình Thơi (bên phải), những câu chuyện về ngôi nhà xưa luôn là niềm tự hào to lớn - Ảnh: D.H

Cụ Đặng Xán, tên thật là Đặng Doãn Chương (SN 1902). Vợ cụ là bà Nguyễn Thị Hạp, bí danh Nguyễn Thị Hói (SN 1908). Hai cụ xuất thân từ một gia đình thuần nông. Cụ Xán thuở nhỏ được học hành tử tế, biết tiếng Hán, chữ Nôm và tiếng Pháp. Từ việc giúp người nghèo cái ăn, cái mặc, dạy chữ, dạy nghề, gia đình dần tạo dựng được uy tín trong làng, xã.

Chính sự tin cậy ấy về sau trở thành một “vành đai” bảo vệ tự nhiên cho hoạt động cách mạng bí mật ngay giữa lòng địch. Giữa vòng vây ấy, việc một gia đình mở cửa đón cán bộ cách mạng về ở, nuôi dưỡng và bảo vệ họ đồng nghĩa với việc chấp nhận đặt chính mình vào hiểm nguy.

Ông Đặng Đình Thơi, con trai cụ Xán kể lại, trong những năm kháng chiến, ngôi nhà của gia đình trở thành cơ sở cách mạng hoạt động bí mật, nuôi giấu và bảo vệ cán bộ huyện, tỉnh; đồng thời là điểm kết nối với các cơ sở ở Trường Ninh, Tân Ninh, An Ninh, Vạn Ninh.

Theo ông Thơi, nhiều cán bộ từng đến và hoạt động từ cơ sở này, trong đó có các chiến sĩ cách mạng như: Lê Dự, Đặng Đổng, Ngô Đình Văn... Những người này sau đó tiếp tục trưởng thành, đảm nhận nhiều nhiệm vụ trong bộ máy chính quyền cách mạng.

Một lòng theo cách mạng

Một mái nhà giữa làng quê nhưng phía sau cánh cửa là cả một mạng lưới hoạt động âm thầm. Bà Nguyễn Thị Hói thường đi chợ, buôn bán và tìm cách chuyển lương thực lên chiến khu. Những chuyến đi tưởng như công việc thường ngày của một người phụ nữ ở làng nhưng thực chất là một cách để tiếp tế cho lực lượng cách mạng.

Cụ Nguyễn Hữu Đạt, người làng Xuân Dục, năm nay đã ngoài 90 tuổi, từng tham gia du kích địa phương trong những năm 1947-1949 nhớ lại: “Ngày ấy, trong các gia đình thường có một căn buồng dành cho phụ nữ sinh nở và ở cữ. Gia đình cụ Xán cũng có một căn buồng như vậy. Khi cán bộ về, căn buồng trở thành nơi ẩn náu bí mật. Một lần quân Pháp tổ chức lùng sục vào nhà. Ông Lê Dự đang ở bên trong. Nếu bị phát hiện, không chỉ ông mà cả cơ sở có thể gặp nguy hiểm. Trước tình thế đó, bà mẹ bế con nhỏ chạy ra phía sau, còn ông Lê Dự nằm trong buồng, trùm chăn như người phụ nữ đang ở cữ. Quân Pháp thấy vậy không vào kiểm tra rồi rút đi. Nhờ vậy mà giúp cán bộ thoát khỏi cuộc truy bắt”.

Theo ông Thơi, về sau, cha ông từng bị địch bắt, đưa về Đồng Hới tra tấn, buộc khai báo về tổ chức và cán bộ cách mạng. Những ngày tháng bị giam giữ, lao động khổ sai khiến sức khỏe cụ suy giảm nghiêm trọng nhưng cụ vẫn một lòng không khai báo. “Cha tôi bị địch bắt, đánh đập, tra hỏi nhiều lần nhưng vẫn giữ kín những việc của tổ chức. Sau khi được thả, sức khỏe yếu đi nhiều nhưng ông vẫn tiếp tục tham gia cách mạng”, ông Thơi bồi hồi nhớ lại.

Di sản cho muôn đời sau

Năm 1966, gia đình cụ Đặng Xán được Thủ tướng Phạm Văn Đồng tặng bằng khen vì có công đóng góp trong cuộc kháng chiến lâu dài và anh dũng của dân tộc. Bản thân cụ Đặng Xán được tặng Huy chương Kháng chiến chống Pháp. Những phần thưởng ấy là sự ghi nhận của Nhà nước đối với một gia đình đã góp sức cho cách mạng. Nhưng có lẽ, với con cháu cụ Xán, phần thưởng lớn hơn nằm ở một điều khác đó là niềm tự hào và truyền thống yêu nước, một lòng với cách mạng được gìn giữ cho đến thế hệ sau.

Ông Thơi kể, con cháu từng đề nghị làm thủ tục để cha được hưởng chế độ đối với những người có công với cách mạng nhưng cụ Xán từ chối. Cụ cho rằng, những người cùng thời đều đã hy sinh, cống hiến, bản thân mình cũng chỉ làm phần việc mà người cách mạng phải làm. “Cha mẹ tôi không bao giờ kể công. Những gì các cụ làm thời chiến, chúng tôi biết chủ yếu qua những câu chuyện được người đi trước kể lại và qua những giấy tờ còn lưu giữ. Nhưng chính vì thế, con cháu càng thấy tự hào. Từ thế hệ cha mẹ đến các thế hệ sau, gia đình có 6 người là đảng viên. Mỗi người một cuộc đời, một công việc, một thời điểm cống hiến khác nhau nhưng đều mang trong mình dấu ấn của một gia đình đã sớm lựa chọn đứng về phía cách mạng. Đó cũng là truyền thống mà các thế hệ sau luôn nhắc nhau phải giữ gìn”, ông Thơi chia sẻ.

Chiến tranh đã lùi xa. Những người từng sống trong những năm tháng ấy cũng lần lượt đi về phía ký ức. Từ mái nhà giữa vòng vây năm xưa, truyền thống yêu nước đã được gìn giữ và trao truyền qua bao thế hệ, để hôm nay vẫn hiện diện trong niềm tự hào của những người con, người cháu gia đình cụ Đặng Xán. Đó là niềm tự hào về những người đi trước đã sống một đời trọn nghĩa với quê hương, đất nước và cũng là ký ức để mỗi thế hệ sau hiểu hơn về những năm tháng gian khó mà cha ông mình đã đi qua.