Mạch nguồn cho những mùa vàng

Những công trình của một thời gian khó

Ngày ấy, chúng tôi chưa hiểu hết giá trị của những công trình thủy lợi. Chỉ nhiều năm sau, khi đã trưởng thành, nhìn những cánh đồng xanh tốt, mùa vàng nối tiếp nhau, tôi mới hiểu được vai trò của hồ Vực Tròn phía sau sự bình yên của những vụ mùa lúa ngô khoai sắn và cả những ngôi làng ở cuối sông.

Ngày ấy, chúng tôi thường nghe cụm từ “đi làm thủy lợi”. Nhiều thế hệ người dân Quảng Trạch(cũ) đã đóng góp mồ hôi, công sức và gửi gắm bao kỳ vọng vào công trình hồ Vực Tròn, được khởi công đầu năm 1980. Sau 6 năm miệt mài đào núi, chặn dòng, công trình hoàn thành vào năm 1986, cũng là thời điểm đất nước bắt đầu bước vào hành trình đổi mới.

Từ những ngày “đi làm thủy lợi” đầy gian khó ấy, một công trình đã hình thành, mang theo khát vọng chủ động nguồn nước, thích ứng với thiên nhiên và tạo nền tảng cho sản xuất nông nghiệp. Với dung tích hơn 50 triệu m3, cùng với hệ thống kênh mương, từ đây, nông dân huyện Quảng Trạch cũ không còn nỗi lo thiếu nước sản xuất, những vụ mùa vàng cứ thế nối nhau. Và làng tôi ở cuối sông, những ngày mưa bão đã không còn thấp thỏm âu lo.

Công trình đại thủy nông Nam Thạch Hãn - Ảnh: Tư liệu

Cũng vào những năm đầu thập niên 80, ở phía Nam tỉnh, Nam Thạch Hãn, công trình thủy lợi trọng điểm, lớn nhất và đầu tiên ở miền Nam do Bộ Thủy lợi và tỉnh Bình Trị Thiên cũ đảm trách, được hoàn thành và đưa vào sử dụng. Để làm nên công trình ấy là công sức của hàng vạn thanh niên xung phong tuổi mười tám, đôi mươi, được biên chế trong các sư đoàn mang tên các địa phương, có những sư đoàn lên tới hơn 2.000 người.

Ông Phạm Phước, nguyên Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Bình (cũ), khi ấy là một trong những người trực tiếp chỉ huy công trường, vẫn nhớ những ngày thi công đầy gian khó, hiểm nguy trên vùng đất còn in đậm dấu tích chiến tranh.

Năm 1981, công trình hoàn thành. Tổng Bí thư Lê Duẩn đã hai lần về thăm công trường Nam Thạch Hãn. “Nỗi trăn trở rất cụ thể về đời sống, sản xuất của bà con và quyết tâm của Tổng Bí thư đã góp phần quan trọng để công trình được triển khai, hoàn thành và phát huy hiệu quả, phục vụ sản xuất nông nghiệp, cải thiện sinh kế lâu dài cho người dân”, ông Phước chia sẻ.

Khi hoàn thành, Nam Thạch Hãn tạo nguồn nước tưới cho khoảng 9.000ha lúa vụ đông-xuân và gần 5.500ha lúa vụ hè-thu, giúp người nông dân thêm vững tin trong sản xuất, góp phần đưa quê hương vượt qua những tháng ngày gian khó sau chiến tranh.

Thời điểm Vực Tròn, Nam Thạch Hãn đang phát huy hiệu quả, đồng hành với quê hương trong những năm đầu đổi mới, thì ở vùng Nam Ba Đồn, Rào Nan, công trình thủy lợi tiêu biểu cho sức mạnh đoàn kết quân-dân, hoàn thành năm 1972, vẫn bền bỉ làm điểm tựa cho sản xuất nông nghiệp. Năm 1973, giữa những trận B52 rải thảm xuống xã Quảng Sơn (cũ), công trình vẫn đứng vững dưới bom đạn, dòng nước vẫn tìm về đồng ruộng, Rào Nan vẫn lặng thầm tiếp tục sứ mệnh của mình, trở thành biểu tượng của ý chí, sức mạnh đoàn kết và một mạch nguồn bền bỉ nuôi dưỡng sự sống trên đồng đất quê hương.

Cùng với các công trình nói trên, hàng trăm hồ chứa, tuyến kênh mương đã từng bước tạo nên hệ thống thủy lợi rộng khắp, góp phần thay đổi diện mạo sản xuất nông nghiệp quê hương. Từ những công trình được dựng xây bằng mồ hôi, công sức của nhiều thế hệ, 40 năm qua, hệ thống ấy không ngừng được đầu tư, hoàn thiện, trở thành mạch nguồn bền bỉ cho những mùa vàng và sự phát triển của quê hương.

Ðổi thay từ những dòng nước

Sau gần 40 năm, Vực Tròn hôm nay đã mang diện mạo mới. Từ dòng nước tưới mát những cánh đồng, góp phần làm nên những mùa vàng, Vực Tròn nay đảm nhận thêm “sứ mệnh” cung cấp nước cho Nhà máy Nước sạch Quảng Châu và Trung tâm Điện lực Quảng Trạch, phục vụ dân sinh, sản xuất và phát triển kinh tế-xã hội.

Năm 2023, dự án sửa chữa cấp bách bảo đảm an toàn hồ Vực Tròn được Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phê duyệt, tổng mức đầu tư 123 tỉ đồng. Sau nâng cấp, dung tích hồ đạt hơn 64,4 triệu m³, bảo đảm nước tưới cho 2.050ha lúa, hoa màu, gần 150ha nuôi thủy sản nước ngọt; cung cấp khoảng 3 triệu m³/năm cho Nhà máy Nước sạch Quảng Châu và 2,6 triệu m³/năm cho Trung tâm Điện lực Quảng Trạch. Công trình đang được đẩy nhanh tiến độ, phấn đấu bàn giao, đưa vào sử dụng trước mùa mưa bão.

Công trình hồ Vực Tròn được đẩy nhanh tiến độ, đưa vào sử dụng trước mùa mưa bão - Ảnh: N.M

Trước Vực Tròn là công trình đại thủy nông Rào Nan được khởi công nâng cấp vào năm 2019 với kinh phí hơn 350 tỉ đồng. Trải qua nhiều khó khăn, công trình hoàn thành, bảo đảm tưới tiêu cho 1.800ha lúa tại 9 xã vùng Nam TX. Ba Đồn (cũ), phủ xanh những diện tích ruộng lúa trước đây từng bị bỏ hoang trong vụ hè-thu. Kênh mương nước đầy ăm ắp, dòng nước lại tìm về từng thửa ruộng.

Cùng với đó, giấc mơ sử dụng nước sạch của người dân các xã thuộc TX. Ba Đồn và huyện Quảng Trạch cũ đã thành hiện thực. Đặc biệt, với cư dân 4 thôn cồn bãi xã Nam Gianh, nỗi lo thiếu nước sạch triền miên qua nhiều thế hệ nay đã trở thành ký ức. Nhờ Rào Nan, làng cồn bãi giờ cũng như phố thị, nước máy đến tận từng nhà, chấm dứt cảnh ngóng chờ mưa hay phải mua nước với giá đắt đỏ.

Không chỉ mang nước về đồng ruộng và đến từng nhà, Rào Nan sau khi hoàn thành còn tạo nên một không gian cảnh quan đẹp, thu hút du khách, mở ra những dư địa mới để địa phương khai thác lợi thế cảnh quan, từng bước gắn công trình thủy lợi với phát triển du lịch và kinh tế-xã hội.

Nếu những công trình như Vực Tròn, Nam Thạch Hãn, Rào Nan cùng hàng chục công trình thủy lợi khác đã in dấu trong ký ức nhiều thế hệ, là những dấu mốc quan trọng của hệ thống thủy lợi quê hương, thì 40 năm qua cũng là hành trình không ngừng đổi thay, hoàn thiện và hiện đại hóa hệ thống ấy. Những hồ chứa, đập dâng, trạm bơm, tuyến kênh mương không chỉ được đầu tư xây mới mà còn được sửa chữa, nâng cấp, kiên cố hóa, để mỗi dòng nước được sử dụng hiệu quả hơn, mỗi mùa vụ thêm chủ động.

Từ những công trình thủy lợi của một thời gian khó đến hệ thống ngày càng đồng bộ hôm nay, tư duy về thủy lợi cũng đã thay đổi. Nếu trước đây trọng tâm là đưa nước về đồng ruộng, thì ngày nay, thủy lợi còn phải giữ nước, điều tiết nước, bảo vệ nguồn nước và chủ động thích ứng với những biến động ngày càng khó lường của thời tiết, khí hậu.

“Các công trình thủy lợi ngày càng phát huy vai trò đa mục tiêu, vừa bảo đảm nguồn nước cho sản xuất nông nghiệp, dân sinh, các khu công nghiệp, cơ sở sản xuất; vừa điều tiết nguồn nước, phòng, chống hạn hán, xâm nhập mặn và giảm thiểu tác động của thiên tai”, ông Mai Văn Minh, Giám đốc Ban Quản lý dự án Đầu tư xây dựng Công trình Nông nghiệp và Môi trường, cho biết.

Từ chỗ chủ yếu đưa nước về đồng ruộng, thủy lợi hôm nay đã trở thành một phần quan trọng của hạ tầng phát triển, góp phần bảo đảm an ninh nguồn nước và tạo nền tảng để những mùa vàng không chỉ bội thu mà còn bền vững. 40 năm đi qua, với sự quan tâm, đầu tư ngày càng lớn của Trung ương và tỉnh dành cho nông nghiệp, nông dân, những công trình của một thời gian khó đã mang diện mạo mới, tiếp tục phát huy giá trị trong giai đoạn mới. Hôm nay, mạch nguồn ấy vẫn được tiếp nối, mang nước về đồng ruộng, phục vụ đời sống và phát triển, góp phần làm nên những mùa vàng ấm no trên quê hương Quảng Trị anh hùng.