Lý do nhật thực và nguyệt thực thường xuất hiện gần nhau

Nhật thực và nguyệt thực là những sự kiện thiên văn hiếm gặp. Hai hiện tượng này gần như xuất hiện theo cặp trong một khoảng thời gian ngắn và lặp lại đều đặn gọi là mùa thiên thực. Mỗi năm thường có 2 mùa thiên thực với mỗi mùa kéo dài khoảng 31 - 37 ngày. Trong năm 2026, người dân trên thế giới sẽ đón 2 mùa thiên thực lần lượt diễn ra vào giai đoạn 17/2 - 3/3 và 12 - 28/8. Ảnh: Eliot Herman.

Mọi sự kiện nhật thực và nguyệt thực đều xuất hiện trong mùa thiên thực. Lý do là chúng chỉ có thể xảy ra vào thời điểm trăng non (nhật thực) và trăng tròn (nguyệt thực), khi Trái đất, Mặt trăng và Mặt trời thẳng hàng trong không gian - hiện tượng syzygy. Ảnh: Iaroslav Kourzenkov.

Theo NASA, mùa thiên thực xảy ra khi sự thẳng hàng trên diễn ra gần mặt phẳng quỹ đạo của Trái đất quanh Mặt trời. Mặt phẳng đó xác định đường đi biểu kiến của Mặt trời trên bầu trời Trái đất, gọi là mặt phẳng hoàng đạo. Ảnh: NASA.

Khi trăng non rơi vào mùa thiên thực, bóng của Mặt trăng có thể đổ xuống Trái đất, tạo ra nhật thực. Khi trăng tròn rơi vào cùng khoảng thời gian đó, Mặt trăng có thể đi vào bóng Trái đất, tạo ra nguyệt thực. Ảnh: NASA.

Trăng non xuất hiện cứ mỗi 29,5 ngày và 2 tuần sau đó sẽ là trăng tròn. Hiện tượng nhật thực và nguyệt thực tương đối hiếm, khó diễn ra hàng tháng bởi vì độ nghiêng của quỹ đạo Mặt trăng. Mặt trăng quay quanh Trái đất theo quỹ đạo nghiêng khoảng 5 độ so với mặt phẳng hoàng đạo. Ảnh: Nela/ Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).

Do vậy, hầu hết trăng non đi hơi lệch lên hoặc xuống so với Mặt trời khi nhìn từ Trái đất và hầu hết trăng tròn cũng đi qua phía trên hoặc phía dưới bóng Trái đất. Trong đa số trường hợp, sự thẳng hàng cần thiết cho thiên thực bị bỏ lỡ. Ảnh: David Chapman.

Chìa khóa để hiểu về mùa thiên thực nằm ở hai điểm vô hình trong không gian gọi là nút Mặt trăng - nơi quỹ đạo nghiêng của Mặt trăng cắt qua mặt phẳng hoàng đạo. Ảnh: Kathy Hunter.

Mùa thiên thực bắt đầu khi Mặt trời tiến gần đến điểm nút. Trong khoảng 1 tháng, trăng non có thể tạo ra hiện tượng nhật thực và trăng tròn có thể tạo ra nguyệt thực. Khi Mặt trời di chuyển ra xa điểm nút, mùa thiên thực kết thúc và thiên thực lại trở nên bất khả thi. Ảnh: Created in Canva Pro/Future.

Theo tính toán quỹ đạo dài hạn của NASA, các điểm nút Mặt trăng lùi dần về phía tây khoảng 19,3 độ mỗi năm. Vậy nên, mùa thiên thực dịch chuyển khoảng 19 ngày mỗi năm. Khi mùa thiên thực bắt đầu, việc xảy ra một cặp thiên thực gần như không thể tránh khỏi. Ảnh: Philip Yabut via Getty Images.

Trăng non xuất hiện gần một điểm nút sẽ tạo ra nhật thực khi Mặt trăng đi qua giữa Trái đất và Mặt trời. Khoảng 2 tuần sau, khi Mặt trăng trở thành trăng tròn gần điểm nút đối diện, Trái đất tiến vào giữa Mặt trời và Mặt trăng dẫn tới hiện tượng nguyệt thực. Thứ tự của nhật thực và nguyệt thực cũng có thể đảo ngược và đôi khi, thời điểm khớp đến mức lần thiên thực thứ ba có thể xảy ra trước khi mùa kết thúc. Thế nhưng, đa số mùa thiên thực chỉ có 2 lần. Ảnh: john finney photography via Getty Images.

Mời độc giả xem video: Bản đồ vũ trụ với hơn 900.000 ngôi sao, thiên hà và hố đen. Nguồn: THĐT1.

Tâm Anh (theo Space)