Luống Nọi rộn ràng tiếng thoi đưa

Nghệ nhân Nông Thị Thược cần mẫn bên khung cửi.

Luống Nọi là làng dệt thổ cẩm lâu đời của đồng bào dân tộc Tày. Nghề dệt nơi đây gắn bó mật thiết với đời sống sinh hoạt, phong tục, tập quán của người dân, đặc biệt là trong những dịp lễ, tết. Với người dân nơi đây, xuân không chỉ hiện diện trong cành đào trước ngõ, trong mâm cỗ ngày tết, mà còn được cảm nhận rõ ràng qua những tấm thổ cẩm còn thơm mùi chàm mới, dệt nên từ chính đôi tay của người phụ nữ khéo léo, tâm huyết với nghề.

Từ sớm tinh mơ, trong những nếp nhà đơn sơ bên sườn núi, những người phụ nữ trong bộ trang phục truyền thống lại tất bật bên khung cửi. Người se sợi, người mắc khung, người tỉ mỉ dệt hoa văn để kịp hoàn thiện sản phẩm phục vụ nhu cầu trong gia đình và bán ra thị trường dịp tết. Nghệ nhân Nông Thị Thược, người đã gắn bó với nghề dệt thổ cẩm hơn nửa đời người chia sẻ: Cứ gần tết là tiếng khung cửi lại vang khắp bản. Ai cũng muốn có vải mới, khăn mới để mặc tết, để làm quà biếu. Được dệt thổ cẩm đón xuân là niềm vui và cũng là cách chúng tôi giữ nghề của cha ông.

Nghề dệt thổ cẩm của người Tày Cao Bằng được thực hiện hoàn toàn thủ công. Tất cả các công đoạn đều dựa vào kỹ năng và kinh nghiệm của người thợ, không có sự hỗ trợ của máy móc công nghiệp. Nét độc đáo trong nghề dệt thổ cẩm của người Tày ở Cao Bằng nằm ở kỹ thuật tạo hoa văn trên mặt trái của tấm vải, một cách làm đòi hỏi trình độ và kinh nghiệm lâu năm của người thợ. Dụng cụ dệt hết sức giản đơn, chỉ gồm khung cửi, con thoi bằng gỗ và những que tre thô sơ, nhưng lại ẩn chứa cả một “kho tri thức” dân gian được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Nét độc đáo của thổ cẩm Luống Nọi là những hoa văn được dệt ở mặt trái, hiện diện trên mặt phải.

Khi dệt hoa văn, người nghệ nhân không dựa vào bản vẽ hay khuôn mẫu có sẵn. Tất cả được “lập trình” ngay trong trí nhớ. Từ việc giăng từng que tre trên khung cửi, người dệt đã xác định chính xác sợi vải nào sẽ được đưa vào, con thoi sẽ đi theo nhịp nào. Mỗi lần giăng chỉ tạo nên một hoa văn nhất định; muốn dệt họa tiết khác, người thợ phải tháo gỡ và “lập trình” lại toàn bộ từ đầu.

Theo các nghệ nhân trong làng, để hoàn thành một tấm vải đạt chuẩn, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn từ chọn sợi, phối màu đến dệt hoa văn. Mỗi sai lệch nhỏ đều ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm. Chính bởi quy trình thủ công phức tạp, đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên nhẫn và độ chính xác cao, nên để hoàn thành một tấm thổ cẩm truyền thống cần rất nhiều thời gian và công sức. Đó cũng là yếu tố tạo nên giá trị riêng biệt của thổ cẩm Tày và khiến thổ cẩm Luống Nọi có giá trị cao hơn so với các sản phẩm dệt công nghiệp.

Không chỉ mang giá trị văn hóa, nghề dệt thổ cẩm còn đóng vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế của người dân Luống Nọi. Những năm gần đây, cùng với nhu cầu ngày càng tăng của thị trường và sự quan tâm của các cấp, ngành, thổ cẩm Luống Nọi được cải tiến về mẫu mã, công năng, phù hợp hơn với đời sống hiện đại. Các sản phẩm như khăn choàng, túi xách, ví, trang phục truyền thống được người dân làm ra không chỉ phục vụ nhu cầu trong gia đình mà còn bán cho khách tham quan, góp phần tạo thêm nguồn thu nhập ổn định, đặc biệt là đối với phụ nữ. Chị Trần Thị Hồng, xóm Luống Nọi cho biết: Gia đình tôi dệt thổ cẩm quanh năm, nhưng dịp tết là bận rộn nhất. Sản phẩm làm ra bán được, có thêm thu nhập để sắm sửa đón xuân. Nghề dệt giúp chị em chúng tôi gắn bó hơn với bản làng và có động lực giữ nghề.

Cơ sở sản xuất của nghệ nhân Nông Thị Thược được Hiệp hội Làng nghề Việt Nam trao tặng "Bảng vàng Gia tộc Nghề Truyền thống Việt Nam" và nhiều danh hiệu cao quý khác

Trong nhịp sống hiện đại, khi nhiều nghề thủ công truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, Luống Nọi vẫn giữ được tiếng thoi đưa đều đặn. Điều đó không chỉ thể hiện sức sống của làng nghề, mà còn cho thấy ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa của cộng đồng nơi đây. Xuân về trên xóm Luống Nọi không chỉ hiện hữu trong không khí vui tươi, rộn ràng của những ngày giáp Tết, mà còn lắng lại trong từng tấm thổ cẩm rực rỡ sắc màu, thắm đượm giá trị văn hóa. Tiếng thoi đưa vang lên đều đặn như nhịp nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa truyền thống và đời sống hôm nay.

Luống Nọi bước vào mùa xuân mới với niềm tin và hy vọng. Giữ nghề để giữ hồn bản, để mỗi độ xuân về, tiếng khung cửi vẫn tiếp tục ngân vang, bền bỉ kể câu chuyện về một làng dệt thổ cẩm nơi miền non nước Cao Bằng.

Diệu Linh