Luật Thủ đô: 'Cú đấm thép' bảo vệ môi trường Hà Nội

Khu vực bị đổ trộm chất thải xây dựng ở xã Bát Tràng. Ảnh: Thanh Hà

Thực thi pháp luật nghiêm minh

Trong nhiều năm qua, cuộc chiến chống lại tội phạm môi trường, trong đó điển hình là hành vi đổ trộm chất thải ra môi trường tại Hà Nội luôn ở trong tình trạng rượt đuổi đầy cam go. Những dòng sông như Tô Lịch, Nhuệ, Đáy, hay các khu vực bãi bồi ven sông Hồng luôn là "đích ngắm" của các đối tượng đổ thải trộm để trục lợi. Tuy nhiên, thời gian gần đây, dư luận chứng kiến một sự thay đổi mạnh mẽ trong phương thức xử lý của cơ quan chức năng: Không dừng lại ở việc lập biên bản vi phạm hành chính, nhiều vụ việc đã bị khởi tố hình sự.

Điển hình là vụ việc khởi tố các đối tượng đổ thải bùn đất không đúng quy định xuống sông Tô Lịch hồi cuối năm 2025. Lợi dụng đêm tối, các nhóm đối tượng đã dùng xe tải hoán cải để xả hàng chục mét khối bùn thải trực tiếp xuống lòng sông, gây ách tắc dòng chảy và ô nhiễm nghiêm trọng.

Tương tự, tại xã Bát Tràng, cơ quan Công an đã quyết định khởi tố vụ án, khởi tố bị can đối với nhóm đối tượng tổ chức đổ thải phế thải xây dựng quy mô lớn trên đất nông nghiệp và hành lang thoát lũ.

Việc các vụ đổ trộm chất thải ra môi trường bị khởi tố hình sự cho thấy rõ quyết tâm và quan điểm không khoan nhượng của thành phố đối với loại hình tội phạm môi trường này. Trước đây, mức phạt hành chính vài chục triệu đồng chỉ như "muối bỏ bể" so với lợi nhuận khổng lồ từ việc đổ thải lén lút. Các đối tượng sẵn sàng nộp phạt rồi tiếp tục tái phạm. Nhưng khi đã bị khởi tố hình sự, các đối tượng phải đối mặt với án tù, tịch thu phương tiện và hồ sơ tư pháp đen. Đây mới thực sự là ngưỡng ngăn chặn hiệu quả, đồng thời cũng mang đến tính răn đe hiệu quả hơn hẳn.

Thực tế cho thấy, sau những vụ khởi tố hình sự các vụ án vi phạm môi trường tại Bát Tràng hay sông Tô Lịch, tình trạng đổ thải trộm đã giảm đáng kể. Những "cú đấm thép" này đã đánh thẳng vào ý chí vi phạm của các đối tượng, tạo sức lan tỏa răn đe mạnh mẽ trong giới vận tải và xử lý rác thải.

Sự quyết liệt của các cơ quan thực thi pháp luật không phải ngẫu nhiên mà có, đó là kết quả của quá trình hoàn thiện thể chế, mà đỉnh cao là Luật Thủ đô (sửa đổi). Với những cơ chế đặc thù, Luật Thủ đô đã tạo ra một "màng lọc" pháp lý dày và nghiêm khắc hơn cho môi trường Hà Nội.

Một trong những điểm nhấn quan trọng của Luật Thủ đô là việc cho phép HĐND thành phố ban hành các quy chuẩn, tiêu chuẩn môi trường nghiêm ngặt hơn so với quy chuẩn quốc gia. Điều này đồng nghĩa với việc, một hành vi có thể chỉ bị cảnh cáo ở địa phương khác, nhưng tại Hà Nội, nó sẽ bị xử lý ở khung cao nhất hoặc chuyển sang xử lý hình sự nếu gây hậu quả nghiêm trọng theo tiêu chuẩn đặc thù của Thủ đô.

Luật Thủ đô cũng đẩy mạnh việc phân cấp, phân quyền cho chính quyền cơ sở. Chủ tịch UBND các cấp và lực lượng Công an xã, phường được trao quyền chủ động hơn trong việc giám sát và xử lý vi phạm tại chỗ. Đặc biệt, cơ chế huy động sự tham gia của cộng đồng thông qua các ứng dụng công nghệ như iHanoi đã giúp biến mỗi người dân thành một "mắt thần", cung cấp bằng chứng trực tiếp cho cơ quan điều tra.

Khu vực sông Tô Lịch bị các đối tượng xả trộm chất thải. Ảnh: An Thịnh

Không khoan nhượng với tội phạm môi trường

Luật sư Bùi Đình Ứng, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội nhận định, Luật Thủ đô không chỉ là một văn bản luật thông thường, mà là một "hiến chương" riêng biệt cho Hà Nội. Luật cho phép Thủ đô áp dụng các biện pháp hành chính và hình sự mạnh tay hơn để bảo vệ tài sản chung là môi trường. Khi các khe hở pháp lý được lấp đầy, tình trạng trục lợi từ môi trường sẽ không còn đất diễn.

Bên cạnh đó, Luật Thủ đô cũng quy định rõ trách nhiệm của người đứng đầu địa phương. Nếu để xảy ra tình trạng đổ thải kéo dài mà không xử lý, lãnh đạo xã, phường đó phải chịu trách nhiệm trực tiếp. Chính áp lực từ cấp trên và từ luật định đã buộc bộ máy chính quyền cơ sở phải vào cuộc thực chất, thay vì làm ngơ cho vi phạm tồn tại.

Chuyên gia pháp lý này cho rằng, mục tiêu của việc khởi tố hình sự các vụ vi vi phạm môi trường hướng tới chính là thay đổi nhận thức của toàn xã hội đối với hành vi này. Hà Nội đang trong quá trình đô thị hóa mạnh mẽ, lượng phế thải, chất thải phát sinh càng ngày càng lớn. Nếu không có những biện pháp mạnh, "cái giá của sự phát triển" sẽ là những dòng sông chết và những vùng đất ô nhiễm.

Sự phối hợp chặt chẽ giữa Luật Thủ đô, Luật Bảo vệ môi trường và Bộ luật Hình sự đã tạo nên một thế trận bao vây tội phạm môi trường. Không chỉ các đối tượng trực tiếp đổ thải bị xử lý, mà ngay cả những đơn vị chủ đầu tư, thầu xây dựng thuê các đơn vị không đủ năng lực xử lý chất thải cũng bị liên đới trách nhiệm. Điều này buộc các doanh nghiệp phải tìm đến các bãi thải tập trung được cấp phép, thay vì thuê các nhóm "xe dù" đổ trộm.

Rõ ràng, lòng tin của nhân dân đang được củng cố khi thấy pháp luật được thực thi một cách nghiêm minh, không có vùng cấm. Những dòng sông xanh lại, những bãi đất ven sông được trả lại sự sạch đẹp chính là minh chứng sống động nhất cho hiệu quả của các chính sách pháp luật mới.

Bảo vệ môi trường Hà Nội là một hành trình dài hơi, đòi hỏi sự kết hợp giữa ý thức người dân và sức mạnh của pháp luật. Với Luật Thủ đô làm nền tảng, các "cú đấm thép" hình sự hóa hành vi đổ thải trái phép đang chứng minh được giá trị thực tiễn vượt trội so với các biện pháp hành chính đơn thuần. Một Thủ đô "Xanh - văn hiến - văn minh - hiện đại" sẽ không còn xa vời, nếu chúng ta có những hành động quyết liệt nhất đối với hành vi vi phạm về môi trường.

Nguyễn Quý