Lòng tốt quanh ta: Người giữ ô cửa thời gian

Những người từng sống ở Hà Nội cách đây 10-20 năm, không thể quên một hình ảnh quen thuộc: Cứ 6 giờ sáng đến 18 giờ mỗi ngày, bất kể nắng mưa, trên những bậc thềm của Ô Quan Chưởng, phường Đồng Xuân (sau sáp nhập là phường Hoàn Kiếm), luôn có bóng dáng một cụ ông gần 80 tuổi. Trên tay cầm một chiếc chổi nhỏ, ông lặng lẽ quét dọn, không một lời than thở. Đó là ông lão "kỳ quặc" Tạ Văn Nhân.

Người lao công cần mẫn

Quán nước và cũng là ngôi nhà nơi ông sống nhỏ bé và bình yên. Ông vẫn ngồi đó với quán nước, chốc chốc lại chạy ra phía trước nhắc nhở một vài vị khách giữ gìn trật tự và không vứt rác bừa bãi.

Một người sống lâu năm ở đây tiết lộ: "Ông Nhân quê gốc ở Hải Dương, vợ ông quê Quảng Trị. Cuộc sống ở quê khó khăn, nên ông bà dắt díu lên Hà Nội mưu sinh, rồi sinh mấy mặt con, đứa nào cũng khôn lớn trưởng thành. Thi thoảng có đứa về thăm, giúi cho ông ít tiền, nhưng ông không nhận. Với ông, tuổi già sống bình yên là quan trọng. Và, cũng có lúc thấy ông tất bật với công việc chăm sóc cho cái di tích "cổ xưa" này, con cháu có đứa can ngăn nhưng ông vẫn gạt đi. Cứ 6 giờ sáng, thức dậy với quán nước, 365 ngày, ông đều làm việc như một người lao công cần mẫn".

Tôi hỏi vài người ở đây, họ bảo: "Kỳ quặc là tên gọi mà người ở phố Đồng Xuân đặt cho ông. Ngày ấy di tích còn hoang tàn, mùa mưa rêu phong rậm rịt, người bán hàng rong rồi khách du lịch đi qua để lại rất nhiều rác, làm mất mỹ quan. Cán bộ văn hóa sốt ruột lắm, muốn tìm người đảm đương công việc trông coi, nhưng chẳng ai làm nổi. Một lần, trong cuộc họp dân phố, họ biết đến ông Nhân, vận động mãi ông mới chịu và thỏa thuận rằng: "Tôi chỉ làm khi còn khỏe, cán bộ nhé!". Nhận lời rồi, cứ sáng sớm là ông ra quét dọn, nhặt cỏ, dòm ngó xung quanh di tích để nó sạch sẽ hơn. Không lúc nào ông vắng mặt.

Theo một vị khách, cái tên "kỳ quặc" đã khiến nhiều người cảm mến cái ô cửa này mà tìm đến, như lưu dấu kỷ niệm về một Hà Nội cổ kính, xưa cũ, mà chẳng nơi nào có được.

Cứ mỗi ngày từ 6 giờ sáng, ông Nhân thức dậy để làm sạch cho khu di tích

Chứng nhân lịch sử

Dưới mái vòm cổ kính ấy, một mình ông Nhân làm việc lặng lẽ, không đòi hỏi, không tính toán thiệt hơn, chỉ mong là gìn giữ cho Hà Nội một di sản khỏi mất dấu theo thời gian.

Cứ mỗi lần xong việc, ông lại bước xuống, lùi lại, ngắm nghía di tích. Mỗi một hành động đều dứt khoát, gần 30 năm.

Người dân sống quanh di tích này, đặc biệt là những người bán hàng rong thuộc nằm lòng giờ giấc làm việc ông. Chỉ cần nghe tiếng khua chổi lướt trên bậc thềm là họ biết ông đã thức dậy, còn chúng tôi - những người xa lạ với phố phường đã đón nhận từ ông tình cảm gần gũi của một người Hà Nội, chẳng bao giờ mất đi. Tôi nhìn vào gương mặt ông. Đó là một tuổi già đã chứng kiến những đổi thay ở mảnh đất ngàn năm văn hiến. Thời gian và hiểu biết của một chứng nhân lịch sử đã in đậm lên lớp gạch vỡ nham nhở kia những lớp vàng son nhọc nhằn của một thời binh lửa.

Nhiều năm trước, khi gần bước sang tuổi ngoài 70, sức khỏe giảm sút khiến ông không thể bước nhanh hơn, ông đành lùi lại và chọn cho mình một góc riêng tư lặng lẽ với quán nước trên con ngõ nhỏ Thanh Hà. Vẫn thức dậy sớm như mọi lần và tản bộ quanh di tích. Nếu như trước đây, chẳng có ai nhớ về ông với những công việc thầm lặng ấy, thì bây giờ, người yêu Hà Nội lại tìm đến ông đông hơn. Dưới mái vòm đó, chốc chốc, những đoàn khách bộ hành đi qua dừng lại chụp vài bức ảnh. Ông tiến lại gần để giới thiệu rành rọt cho họ quy định của di tích mà chẳng cần trả công... rồi lại tiếp tục quét dọn, nhặt nhạnh những chiếc lá rụng đầy trên lối đi, vài túi ni-lông du khách vô tình bỏ lại. Khi tôi hỏi: "Làm sao ông biết họ đến tìm hiểu văn hóa mà hướng dẫn?", ông cho hay mấy năm trước, cỏ dại mọc hoang tàn trên các lối đi, chẳng có ai chăm sóc. Mùa nắng, lá rụng phủ kín, nhiều người vào lấn chiếm, quán xá bừa bộn, du khách đi qua để lại đầy rác. Cơ quan văn hóa cũng "bó tay". Ông nhìn về phía ô cửa với chút lo lắng: "Giữ gìn di tích là một việc rất khó phải không?". Công việc ông Nhân làm, dù không vất vả nhưng đòi hỏi sự kiên trì, một khi đã làm thì phải tận tâm.

Chị Nguyễn Thu Mai, một người dân địa phương, nhận xét: "Ông Nhân là một người lính bình dị, ít nói. Nhưng ai muốn tìm hiểu di tích, ông luôn sẵn sàng chia sẻ. Cả khu phố này, ai cũng quý mến ông. Khách phương xa chỉ cần tiếp xúc với ông một lần là đã quý mến, lần nào cũng muốn nán lại. Lớp trẻ như tôi, dù đủ đầy, vẫn phải học ông ở đức tính cẩn thận".

Rất nhiều thứ rác được ông Tạ Văn Nhân gom lại để Di tích Ô Quan Chưởng luôn sạch sẽ

Lưu giữ ký ức

Mỗi lần làm xong việc, ông lại ngồi lặng đi, tĩnh tại như thể thời gian cũng chậm lại. Nếu không có dịp tiếp xúc, chỉ nhìn cái dáng vẻ phong trần, vạm vỡ ấy, có lẽ tôi đã không nhận ra ông. Trên gương mặt người lính già phảng phất vẻ đẹp cổ kính, gợi nhớ Hà Thành những ngày xưa cũ.

Lớp rêu phong còn vương vấn đâu đây như lẫn vào phố phường nhộn nhịp, như bao phủ cả cuộc đời ông với những thăng trầm. Không ai nghĩ ở góc phố thân quen này, lại có một cụ già làm công việc thầm lặng đến vậy. Ông giản dị từ bộ quần áo kaki đời thường với những đường may kiểu mới, chiếc mũ phớt bạc màu, cả cách nói chuyện nhẩn nha với khách du lịch cũng rất gần gũi. Ông cẩn trọng nhặt từng cọng rác, túi ni-lông, quét lớp bụi bám trên bậc thềm, nhổ đám dương xỉ mọc hoang tàn giữa các lối đi, rồi chậm rãi bước xuống. Những người từng đến đây chiêm ngưỡng ô cửa này đều được ông hướng dẫn tỉ mỉ, như một "hướng dẫn viên" lão luyện. Đoạn, ông lần theo lối cầu thang nhỏ rất nhanh, xếp lại các viên gạch vỡ nham nhở, mà theo cách diễn đạt của ông, là để đề phòng rủi ro cho du khách. Khi các vị khách cuối cùng rời đi, ông khép lại cánh cửa thật chặt. Ông tỉ mỉ nhặt những thứ rác còn vương vãi cho vào một góc, dùng chiếc túi buộc chặt lại; còn một vài viên gạch vỡ; ông xếp lại một chỗ. Ông bảo: "Để cho mọi thứ được gọn gàng hơn".

Ông Nhân hoàn toàn tự nguyện, chưa bao giờ kêu ca hay phàn nàn. Ở cái tuổi "bách niên", ông vẫn nhanh nhẹn. Tôi hỏi: "Cụ làm công việc này được trả thù lao bao nhiêu?". Ông nghiêm mặt đáp: "Sao lại so đo tiền bạc làm gì!".

Ông bảo: "Cứ tờ mờ sáng, tôi thức dậy để nấu nước, pha chè, rồi đi vòng quanh ô cửa nhắc nhở mọi người không vứt rác, không cãi cọ. Có một điều luôn thôi thúc tôi là muốn giữ lấy những gì thân thương nhất. Đó là dấu ấn thời gian ở cái ô cửa cuối cùng của Hà Nội - thứ mà dù có nhiều năm tháng trôi qua cũng chẳng bao giờ tìm lại được".

Một người bạn của tôi nói rằng mỗi lần đi qua Ô Quan Chưởng, là thấy được linh hồn của phố cổ xa xưa. Có được điều này cũng nhờ cụ Tạ Văn Nhân, dù ở tuổi cao nhưng vẫn nặng lòng với cái di sản cổ xưa.

Bài và ảnh: Vũ Minh Phúc