Lời của gỗ

Lê Thị Hà bên tác phẩm điêu khắc hoàn thiện.

Mộc mạc và giản dị, đó là điều mọi người cảm nhận được từ Lê Thị Hà. Nói về nhân duyên đến với nghề này, Hà tâm sự, ban đầu theo nghề để kiếm sống, sau mê nghề hồi nào không hay. “19 tuổi, Hà theo học nghề điêu khắc gần nhà ở xưởng mộc Âu Lạc của chú Trần Thu. Lúc đầu vào nghề, Hà chỉ nghĩ làm cho có cái nghề để mưu sinh, kiếm sống chứ chưa đam mê. Ở mình không có nhiều làng nghề điêu khắc như ngoài Bắc, nên cũng khó khăn trong việc học hỏi và phát triển. Bên cạnh đó, vì là nghề nặng nhọc nên rất ít nữ theo nghề này. Hà được lợi thế có chút năng khiếu vẽ để phác họa lên các bức tượng, nên công việc khá thuận lợi. Làm lâu rồi mình thích nghề bao giờ cũng không hay”, Hà chia sẻ.
Sau một thời gian học và làm, Hà về nhà nhận việc làm riêng. “Lúc đầu thì làm một mình, sau nhận thêm thợ và đào tạo học việc... Tính đến nay mình theo nghề điêu khắc đã hơn 15 năm. Ngoài công việc hàng ngày, mình đang truyền nghề miễn phí cho những lứa sau theo học. Những người theo học xa có, gần cũng có, nếu xa thì mình bao ăn ở; gần thì học xong về nhà và mình chưa từng nhận tiền dạy nghề của bất cứ ai. Đến nay đã có nhiều người tay nghề cứng, họ về tự mở xưởng làm riêng, cũng có những người thợ tiếp tục đồng hành cùng Hà đến giờ”, Hà tâm sự. Cô cũng cho biết thêm, lâu nay chỉ có con trai theo học nghề chứ chưa thấy có con gái theo nghề giống mình.

Lê Thị Hà với công việc điêu khắc gỗ hàng ngày.

Những tác phẩm điêu khắc bằng gỗ được Hà đục đẽo rất công phu. Có những bức tượng Hà bỏ thời gian cả năm trời mới hoàn thành. Hà nói, công việc cầm dụng cụ ngồi đục cả ngày, bụi mù mịt, đòi hỏi tỉ mỉ, chỉ cần sai một nhát đục là có thể phá vỡ tác phẩm, nên những người thiếu tính kiên nhẫn không dễ theo đuổi. Những năm qua, Hà đã điêu khắc hàng trăm tác phẩm, trong đó có những tác phẩm với tiền công đục đẽo lên tới cả trăm triệu đồng. Chỉ cần khách hàng thích chủ đề gì Hà sẽ sáng tác vẽ thử trên giấy, nếu khách đồng ý thì Hà sẽ đục lên gỗ, sắc nét và sống động như vẽ, như “nói nên lời”.
Để tay nghề càng thêm vững, Hà luôn cố gắng tìm tòi học hỏi thêm từ các bậc tiền bối và các trang về gỗ... Điều đáng nói, các sản phẩm Hà làm là thủ công, bằng tay, máy móc chỉ hỗ trợ phần gỗ thừa bỏ đi cho nhẹ sức đục. “Mình nhận làm thủ công theo yêu cầu của khách. Khi rảnh vẫn làm thêm các sản phẩm để bán kiếm thêm thu nhập. Bản thân Hà chưa bao giờ tự nhận mình giỏi, chỉ cảm thấy mình cần phải học và học mãi. So với nhiều người thì tay nghề mình vẫn còn tệ”, Hà khiêm tốn nói.

Lê Thị Hà bên người thầy của mình - Nghệ nhân Trần Thu.

Nói về “học trò cưng” của mình, Nghệ nhân Trần Thu chia sẻ, hơn hai mươi năm trước, Âu Lạc nhiều lần phát thông báo chiêu sinh học viên nữ bên cạnh học viên nam chủ lực, nhưng rồi không thấy nữ nhi nào đăng ký. “Bỗng một ngày cách đây 15 năm, cô bé Lê Thị Hà đến gặp tôi xin học nghề. Tôi hỏi: Ở xưởng toàn con trai, bé có sợ không? Tuy lâu rồi không còn nhớ nguyên văn, nhưng tôi vẫn nhớ đã nhận một câu trả lời có chất gan lì… Hà có năng khiếu vẽ. Đã vẽ tốt thì hiển nhiên chạm khắc gỗ sẽ đẹp. Sự chăm chỉ và ý thức học nghề cao nên Hà tiến bộ nhanh. Sau thời gian ra nghề, với tư chất thông minh, Hà tự làm, tự học, tự trau dồi, kết hợp kỹ năng online khá thu hút. Với ưu thế là con gái, vừa xinh, vừa khéo, vừa giỏi nghề, vậy là đơn hàng dường như không thiếu. Dân trong nghề từ Nam chí Bắc đều biết đến Hà. Hà còn đào tạo được một số học viên nam thành nghề, đó là điều rất đáng ghi nhận”, Nghệ nhân Trần Thu đánh giá.

Lê Thị Hà trong đời sống thường nhật.

Cũng theo Nghệ nhân Trần Thu, ở khu vực miền Trung, con gái làm thợ điêu khắc gỗ rất hiếm. “Quả thực, tôi chưa thấy một nghệ nhân nữ nào có tay nghề tốt và đa năng như Hà. Tôi nghĩ, đôi khi Hà lại là Nghệ nhân nữ số 1 Việt Nam trong nghề điêu khắc gỗ truyền thống cũng không chừng. Nhận định điều này không phải vì tôi là thầy của em ấy. Như đã nói ở trên, tay nghề cũng như nhiều kỹ năng hỗ trợ nghề của Hà được như hôm nay là do em ấy tự học, tự rèn luyện suốt 13 năm sau khi rời Âu Lạc”, nghệ nhân Trần Thu nhìn nhận.
Nếu ngày trước Gò Nổi từng là vùng ươm tơ dệt lụa nổi tiếng, con gái Gò Nổi siêng năng, chăm chỉ như câu ca dao: “Tiếng đồn con gái Bảo An (Gò Nổi)/Sáng thời dệt cửi, chiều đan mành mành”, thì nay, trong mạch nghề thủ công truyền thống ấy, con gái Gò Nổi cũng giỏi giang, điển hình có nữ điêu khắc Lê Thị Hà.

L.H