Lấy con người làm trung tâm trong bảo tồn văn hóa các dân tộc thiểu số

Tại Gia Lai có đến 47 dân tộc anh em cùng sinh sống với sự đa dạng, độc đáo về bản sắc, khi Nghị định 269 quy định một số cơ chế, chính sách bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu số (DTTS) được triển khai sẽ tạo điều kiện để các giá trị truyền thống được tiếp nối bền vững qua nhiều thế hệ.

Duy trì mạch nguồn văn hóa

Điểm mới của Nghị định 269 (có hiệu lực từ ngày 1-7-2026) là đã xác lập một số khái niệm gồm chủ thể văn hóa nòng cốt (cá nhân am hiểu, có uy tín, nắm vững tri thức, kỹ năng và trực tiếp thực hành, trao truyền giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc mình tại cộng đồng); chủ thể văn hóa kế cận (cá nhân có nguyện vọng và được chủ thể văn hóa nòng cốt hoặc cộng đồng lựa chọn để học tập, thực hành và kế thừa các giá trị văn hóa truyền thống).

Cùng với đó là khái niệm chủ thể văn hóa tiềm năng, được hiểu là những cá nhân có năng khiếu, nguyện vọng tham gia học tập, thực hành văn hóa truyền thống của dân tộc mình.

Các chủ thể văn hóa nòng cốt và kế cận của cộng đồng dân tộc Chăm Hroi xã Vân Canh trong một buổi tập luyện. Ảnh: Lam Nguyên

Với yêu cầu đảm bảo tôn trọng tính xác thực, toàn vẹn và đặc trưng văn hóa truyền thống trong các hoạt động phục hồi, bảo tồn và phát huy, Nghị định nhấn mạnh nguyên tắc lấy cộng đồng các DTTS là chủ thể.

Họ chính là đối tượng, là căn cứ thống kê, đánh giá và phê duyệt danh mục văn hóa truyền thống có nguy cơ mai một; xây dựng không gian trải nghiệm văn hóa truyền thống các DTTS trong cơ sở giáo dục, khu dân cư; phát huy văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch, tạo sinh kế bền vững…

Bên cạnh đó, Điều 12 của Nghị định 269 cũng quy định mức hỗ trợ theo buổi đối với chủ thể văn hóa trực tiếp tham gia hoạt động phục hồi, bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống các DTTS trong các chương trình, đề án, dự án do cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập chủ trì tổ chức.

Việc hỗ trợ kinh phí hằng tháng cho các chủ thể theo chương trình, đề án, dự án, nhiệm vụ mà cấp có thẩm quyền phê duyệt cũng được đề xuất, nhưng giao cho HĐND cấp tỉnh quyết định hình thức cũng như mức hỗ trợ cụ thể. Dù vậy, Nghị định không áp dụng đối với các nghệ nhân, Nghệ nhân ưu tú, Nghệ nhân nhân dân đã được hưởng các chính sách theo quy định của pháp luật về di sản văn hóa.

Nghị định 269 được triển khai sẽ góp phần tạo điều kiện để các giá trị truyền thống được tiếp nối bền vững qua nhiều thế hệ. Ảnh: Lam Nguyên

Nêu quan điểm về Nghị định mới này, Tiến sĩ Nguyễn Thị Kim Vân - nguyên Giám đốc Bảo tàng Pleiku, người có nhiều năm nghiên cứu về văn hóa truyền thống các DTTS ở Tây Nguyên nhìn nhận: Trên thực tế, những năm qua Gia Lai luôn chú trọng công tác bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống các DTTS; quan tâm tôn vinh, phát huy vai trò của các chủ thể văn hóa trong cộng đồng, đồng thời đã triển khai kịp thời chính sách hỗ trợ nghệ nhân tích cực thực hành, trao truyền bản sắc.

“Tuy nhiên, Nghị định 269 đã nêu định hướng rõ ràng hơn, đối tượng cụ thể hơn, từ đó “gỡ vướng” cho người làm công tác văn hóa trong thực tiễn. Có “cây gậy” để chống, họ không còn phải lăn tăn đúng sai khi làm chế độ, chính sách cho người thực hành, trao truyền” - Tiến sĩ Kim Vân nói.

Tiến sĩ Kim Vân cũng đánh giá cao quy định hỗ trợ không chỉ chủ thể nòng cốt mà còn là chủ thể kế cận, cùng với đó phát huy vai trò chủ thể tiềm năng để duy trì bền vững mạch nguồn văn hóa.

Động lực để gìn giữ, trao truyền bản sắc

Đa tài trong các lĩnh vực chế tác nhạc cụ, tạc tượng gỗ dân gian, truyền dạy cồng chiêng và chỉnh chiêng, nghệ nhân Puih Dup (làng Blang 3, xã Ia Hrung) là một chủ thể nòng cốt theo tinh thần Nghị định 269. Với tâm huyết bảo tồn bản sắc văn hóa truyền thống của dân tộc Jrai, ông hiện là Đội trưởng đội cồng chiêng làng Blang 3 với gần 40 thanh - thiếu niên.

Nghệ nhân Puih Dup (làng Blang 3, xã Ia Hrung) cho rằng những quy định của Nghị định 269 sẽ tiếp thêm động lực bảo tồn, trao truyền văn hóa cho các nghệ nhân. Ảnh: Lam Nguyên

Trước các quy định của Nghị định 269 về lập danh mục ưu tiên phục hồi các giá trị văn hóa có nguy cơ mai một của đồng bào DTTS; đưa văn hóa đến gần giới trẻ; đặc biệt là hỗ trợ những người đang trực tiếp gìn giữ, trao truyền bản sắc…, nghệ nhân Puih Dup bày tỏ sự hoan nghênh, đồng tình cao.

Ông khẳng định: “Những năm qua tôi đều được hỗ trợ chế độ kịp thời tại các hoạt động thực hành, truyền dạy cồng chiêng, chỉnh chiêng... do các cấp, sở, ngành trong tỉnh tổ chức. Nghị định 269 triển khai sẽ tiếp thêm động lực cho các nghệ nhân trong lĩnh vực bảo tồn”.

Là một nghệ nhân thuộc lớp chủ thể kế cận, bạn trẻ Lê Thị Thu Huế (trú thôn Suối Đá, xã Canh Vinh) được bà ngoại truyền cho tình yêu với xoang và dân ca của dân tộc Chăm Hroi từ nhỏ. Nhiều năm qua, Huế là thành viên tích cực của Đội cồng chiêng xã Canh Vinh, từng tham gia biểu diễn tại nhiều sự kiện văn hóa trong và ngoài tỉnh.

Nghệ nhân Lê Thị Thu Huế (trú thôn Suối Đá, xã Canh Vinh) biểu diễn tại một sự kiện văn hóa. Ảnh: NVCC

Cô gái tuổi 17 trò chuyện: “Em thấy vui vì có thêm những quy định mới về bảo tồn văn hóa truyền thống các DTTS. Thời gian tới, em sẽ tiếp tục thực hành, trao truyền văn hóa truyền thống vì đó là phong tục, bản sắc của dân tộc Chăm Hroi mình. Phải giữ cho con cháu sau này và lan tỏa để nhiều người biết đến hơn”.

Theo thông tin từ Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai, mới đây Sở đã có công văn số 3124/SVHTTDL-QLVHGĐ gửi UBND các xã, phường trên địa bàn tỉnh; các phòng chuyên môn; các đơn vị sự nghiệp trực thuộc về việc triển khai thực hiện Nghị định 269. Sau công văn chỉ đạo của Cục Văn hóa các dân tộc Việt Nam (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), Sở đang tiếp tục làm văn bản tham mưu UBND tỉnh về kế hoạch triển khai Nghị định trong thời gian tới một cách đồng bộ, hiệu quả.