Làng Hà Đồ xưa và nay

Giếng làng hơn 100 năm tuổi của làng Hà Đồ đã được trùng tu, tôn tạo.

Từ những đợt biển lùi, phù sa sông Chu, sông Mã bồi tụ qua hàng nghìn năm đã hình thành nên vùng đất màu mỡ mang tên Hà Đồ. “Đất lành chim đậu”, những lớp cư dân đầu tiên đến khai cơ lập nghiệp, dựng xóm, lập làng, mở mang ruộng đồng trù phú, bồi đắp nên những giá trị lịch sử, văn hóa vững bền.

Nhắc đến Hà Đồ là nhắc đến truyền thống hiếu học đáng tự hào. Trong các kỳ khoa cử của nước ta thời phong kiến, làng Hà Đồ vinh dự, tự hào có 19 người đỗ đạt từ trung khoa đến đại khoa.

Ngay cả trong những năm tháng thực dân Pháp thực hiện chính sách ngu dân, tinh thần hiếu học ở Hà Đồ vẫn chưa bao giờ tắt. Năm 1913, một ngôi trường được dựng lên trên đất Hà Đồ. Trường có 2 lớp, mỗi lớp có từ 25 - 30 học sinh, đều là các đối tượng thanh, thiếu niên trong vùng. Thầy giáo giỏi, có tâm ở khắp nơi về đây giảng dạy. Trong đó, thầy Ngô Đức Mậu không chỉ truyền dạy chữ nghĩa mà còn kết hợp truyền bá tư tưởng tiến bộ cho học sinh, thanh thiếu niên.

Người dân Hà Đồ vừa hăng say, cần cù lao động sản xuất vừa yêu thích văn hóa văn nghệ. Từ xa xưa, phong trào văn hóa văn nghệ ở vùng đất này khá phong phú, sôi nổi. Vào các dịp lễ, tết, làng lại tổ chức các hoạt động văn hóa, văn nghệ như: múa đội đèn, hát bội, hát bài bông, đốt cây bông... tạo nên không khí phấn khởi trong Nhân dân sau những ngày tháng lao động vất vả. Với những giá trị tốt đẹp được vun đắp và gìn giữ, năm 2003, làng Hà Đồ đã được công nhận là làng văn hóa.

Trong nhịp sống hôm nay, Hà Đồ vẫn giữ được dáng vẻ thanh bình của một làng quê Bắc Trung bộ với những cánh đồng lúa, hàng dừa, những giếng làng soi bóng thời gian. Dẫu đình, nghè xưa không còn nhưng nét đẹp tín ngưỡng, đạo lý “uống nước nhớ nguồn” vẫn được người dân gìn giữ.

Nghè xưa không còn, Nhân dân trong làng đã sử dụng nhà văn hóa cũ để làm không gian thờ cúng Cao Sơn đại vương. Mỗi dịp lễ, tết hay ngày rằm, mùng một, người dân trong làng vẫn đến nhà văn hóa dâng hương, dâng chút lễ mọn bày tỏ lòng thành, mong cầu sức khỏe, bình an... Hương khói vẫn được thắp lên như sợi dây kết nối giữa hiện tại với cội nguồn.

Đến với không gian thờ tự giản dị ấy, nhiều người không khỏi thích thú khi được nghe câu chuyện về cụ rùa đá cổ nằm trang nghiêm trước ban thờ. Ông Mai Trọng Đặng, trưởng thôn Hà Đồ, cho biết: “Đây vốn là hiện vật của đình làng xưa. Sau khi đình bị phá dỡ, cụ rùa thất lạc suốt nhiều năm, cho đến năm 2025 mới được tình cờ tìm thấy trong quá trình xây dựng thôn NTM kiểu mẫu”.

Chính ông Đặng là người đã tắm, rửa cho cụ rùa. Sau khi dân làng họp bàn đã quyết định đưa cụ rùa vào trong không gian thờ tự Cao Sơn đại vương. Dù từng có người tìm đến hỏi mua, làng kiên quyết từ chối. Với họ, cụ rùa không chỉ là một hiện vật cổ mà còn là ký ức của làng, là chứng tích gắn với ngôi đình xưa, biểu tượng của sự tiếp nối truyền thống.

Ngoài nơi thờ cúng Cao Sơn đại vương, làng Hà Đồ còn lưu giữ 2 giếng đá cổ có tuổi đời hơn trăm năm. Những cái giếng này như chứng nhân lặng lẽ của thời gian, nơi lưu giữ ký ức làng và ký ức của biết bao thế hệ người dân Hà Đồ.

Ông Đặng hồi tưởng lại: “Sự hiện diện của giếng làng nhắc nhở chúng tôi luôn nhớ về quãng thời gian nhọc nhằn, gian khó mà vui vẻ, đoàn kết, nghĩa tình của làng Hà Đồ. Lúc đó, không phải nhà nào cũng đủ điều kiện đào giếng nên giếng làng trở thành không gian sinh hoạt chung. Ngày nào cũng ra giếng tắm, giặt rồi gánh nước về dùng. Tình làng nghĩa xóm cũng từ đó mà vun đắp nên”.

Hôm nay, Hà Đồ tiếp tục vươn mình trên hành trình phát triển. Song hành với các chỉ tiêu kinh tế- xã hội, danh hiệu làng văn hóa vẫn là điểm tựa vững vàng; truyền thống hiếu học vẫn được gìn giữ và nối dài, kết tinh trong những thế hệ con em trưởng thành. Làng Hà Đồ vẫn là một trong những “hạt nhân” tiêu biểu, đóng góp tích cực cho phong trào văn hóa văn nghệ, thể dục thể thao của xã.

Hà Đồ là thôn đầu tiên của xã Hoằng Lộc đạt chuẩn NTM kiểu mẫu kể từ khi xã được thành lập và vận hành theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Bí thư chi bộ Hà Đồ Lê Văn Phú khẳng định: “Phát huy truyền thống làng văn hóa, với tinh thần “dân biết, dân bàn, dân làm, dân hưởng thụ”, cùng sự hỗ trợ của Nhà nước, quan tâm, tạo điều kiện của lãnh đạo xã Hoằng Lộc cùng sự đóng góp trách nhiệm của Nhân dân, đặc biệt là tấm lòng nghĩa tình của con em xa quê, của các doanh nghiệp, Hà Đồ đã huy động hiệu quả các nguồn lực để đầu tư xây dựng thôn NTM kiểu mẫu”.

Nhìn lại chặng đường đã qua, trong tâm thức của Nhân dân nơi đây, Hà Đồ không chỉ là một địa danh mà còn là niềm tự hào, biểu tượng văn hóa lịch sử. Nơi làng quê ấy, truyền thống hiếu học, tinh thần yêu nước, ý chí vượt khó và cả những nếp sống nghĩa tình được gìn giữ qua bao thế hệ, đã kết tinh thành sức mạnh nội sinh. Đó cũng là nền tảng để Hà Đồ hôm nay vững bước trên hành trình mới.

Bài và ảnh: Hoàng Linh