Làng cờ Từ Vân, nơi sắc đỏ 'không bao giờ tắt'

Giữ nghề từ đường kim mũi chỉ

Những ngày cuối tháng Tư, không khí chuẩn bị cho các ngày lễ lớn lan tỏa khắp nơi, thôn Từ Vân (xã Chương Dương, TP Hà Nội) bước vào giai đoạn sản xuất nhộn nhịp nhất trong năm. Ngay từ sáng sớm, nhiều xưởng may trong làng đã hoạt động. Tiếng máy may chạy đều, tiếng kéo cắt vải, tiếng trao đổi công việc nối tiếp nhau tạo thành nhịp lao động quen thuộc, không ồn ào nhưng liên tục và có tổ chức.

Những ngày cận 30/4, các xưởng ở Từ Vân tất bật hong khô cờ và khẩu hiệu để kịp giao hàng cho khách.

Ở Từ Vân, sản xuất cờ không diễn ra dàn trải, mà mang tính chu kỳ rõ rệt. Những tháng trước các dịp như: Giải phóng miền Nam 30/4, Quốc khánh 2/9, hay Tết Nguyên đán, số lượng đơn hàng tăng mạnh. Nhiều cơ sở chủ động nhập nguyên liệu từ sớm, phân chia công việc theo từng công đoạn để đảm bảo tiến độ. Có thời điểm, khối lượng sản xuất tăng gấp nhiều lần so với ngày thường, người lao động phải làm việc kéo dài hơn trong ngày.

Video Làng cờ Từ Vân, nơi sắc đỏ ‘không bao giờ tắt’:

Theo các tư liệu địa phương, nghề may cờ ở Từ Vân gắn với dấu mốc lịch sử đặc biệt. Tháng Tám năm 1945, khi cả nước bước vào cao trào cách mạng, người dân trong làng đã được giao nhiệm vụ may và thêu cờ đỏ sao vàng phục vụ Tổng khởi nghĩa. Đến ngày 2/9/1945, tại Quảng trường Ba Đình lịch sử, trong rừng cờ tung bay, có hàng vạn lá cờ được làm ra từ chính bàn tay của những người thợ nơi đây. Từ dấu mốc ấy, nghề may cờ trở thành nghề truyền thống, gắn liền với tên tuổi của làng.

Trải qua hơn 80 năm, từ sản xuất thủ công đơn sơ đến khi có sự hỗ trợ của máy móc, làng nghề vẫn duy trì những nguyên tắc kỹ thuật cơ bản. Ngôi sao vàng năm cánh phải đặt chính giữa, cân đối tuyệt đối; nền đỏ phải đạt sắc chuẩn; kích thước phải đúng quy định. Đây là những yêu cầu không thay đổi, dù phương thức sản xuất có cải tiến.

Anh Nguyễn Văn Phục cẩn thận kiểm tra từng lá cờ, khâu cuối trước khi sản phẩm rời xưởng.

Anh Nguyễn Văn Phục, chủ một cơ sở sản xuất cờ tại làng Từ Vân cho biết, gia đình anh đã bốn đời làm nghề, từ nhỏ anh đã quen với hình ảnh cờ đỏ sao vàng. “Trước đây, mọi công đoạn đều làm thủ công, hiện nay có máy móc hỗ trợ, nhưng những khâu chính vẫn phải làm bằng tay để đảm bảo độ chính xác”, anh Phục nói.

Để hoàn thiện một lá cờ đạt chuẩn, người thợ phải thực hiện nhiều công đoạn liên tiếp. Khâu đầu tiên là chọn vải, thường là loại vải bền, ít nhăn, có màu đỏ tươi. Sau đó, vải được đo đạc, cắt theo kích thước quy định. Công đoạn xác định vị trí ngôi sao được coi là quan trọng nhất, bởi chỉ cần lệch một vài milimet cũng ảnh hưởng đến tổng thể.

Sau khi định vị, ngôi sao vàng được in hoặc thêu lên nền vải. Với các sản phẩm yêu cầu cao, phương pháp thêu tay vẫn được duy trì. Người thợ phải thực hiện từng mũi chỉ nhỏ, đều, tạo hình ngôi sao rõ nét. Tiếp đó là may viền, hoàn thiện và kiểm tra sản phẩm trước khi xuất xưởng.

Công đoạn may viền được thực hiện tỉ mỉ để lá cờ giữ được dáng gọn gàng, đúng tỷ lệ.

Thực tế tại các xưởng, quy trình sản xuất đã có sự phân công rõ ràng. Mỗi công đoạn có người đảm nhiệm, nhưng người thợ vẫn phải linh hoạt hỗ trợ lẫn nhau khi cần. Điều này giúp đảm bảo tiến độ trong những thời điểm đơn hàng tăng cao.

Bà Lê Thị Hải (sinh năm 1957) đã làm việc tại xưởng gần chục năm cho biết, trong những ngày cao điểm, thời gian làm việc kéo dài hơn bình thường. Có hôm làm từ sáng đến tối, nhất là gần lễ. “Trong xưởng nóng, lại có mùi sơn, nên cũng vất vả, nhưng làm quen rồi thì vẫn theo được”, bà Hải bộc bạch.

"Công việc cắt vải đòi hỏi sự chính xác và tập trung. Cắt sai là phải bỏ, không dùng lại được. Làm nhiều, dễ mỏi, nhưng vẫn phải chú ý”, bà Hải chia sẻ.

Với ông Vương Văn Tuấn, việc quét sơn yêu cầu sự đều tay và kiên nhẫn trong từng thao tác.

Bà Lê Thị Hải miệt mài với công việc quen thuộc, giữ nhịp sản xuất trong những ngày cao điểm.

Còn với ông Vương Văn Tuấn (sinh năm 1974), công đoạn quét sơn là phần việc yêu cầu nhiều kinh nghiệm. “Sơn phải quét đều, không lem ra ngoài. Làm nhanh quá dễ sai, còn làm chậm thì ảnh hưởng tiến độ”, ông Tuấn nói, đồng thời cho biết thêm, với những người mới, công đoạn này mất nhiều thời gian để làm quen các thao tác.

Theo anh Nguyễn Văn Phục, một đặc điểm của làng nghề là dù sản xuất với số lượng lớn, nhưng các cơ sở vẫn duy trì các khâu kiểm tra thủ công. Mỗi sản phẩm trước khi xuất xưởng đều được kiểm tra lại về kích thước, đường may và vị trí ngôi sao. Không thể làm qua loa, từng sản phẩm phải đạt chuẩn...

Hiện nay, mỗi năm làng Từ Vân cung cấp ra thị trường hàng triệu lá cờ. Sản phẩm được sử dụng rộng rãi trong đời sống, từ hộ gia đình đến các cơ quan, trường học và các sự kiện lớn. Đặc biệt, vào các dịp lễ, hình ảnh cờ đỏ sao vàng xuất hiện khắp nơi, trong đó có nhiều sản phẩm được làm ra từ chính làng nghề này.

Tuy nhiên, quá trình sản xuất cũng đặt ra nhiều thách thức. Sự cạnh tranh của các sản phẩm giá rẻ khiến một số cơ sở phải cân đối giữa chi phí và chất lượng. Bên cạnh đó, điều kiện làm việc như: Nhiệt độ cao, mùi sơn cũng ảnh hưởng đến sức khỏe người lao động.

Những sản phẩm từ làng nghề góp phần lan tỏa giá trị và ý nghĩa của các dịp kỷ niệm trong đời sống xã hội.

Ngoài ra, việc duy trì tay nghề cũng là yếu tố quan trọng. Những công đoạn đòi hỏi độ chính xác cao như xác định vị trí ngôi sao hay thêu tay không thể thay thế hoàn toàn bằng máy móc. Do đó, kinh nghiệm của người thợ vẫn đóng vai trò quyết định trong chất lượng sản phẩm.

Trong bối cảnh đó, nhiều cơ sở đã chủ động điều chỉnh phương thức sản xuất, kết hợp giữa thủ công và cơ giới hóa để vừa đảm bảo năng suất, vừa giữ chất lượng. Sự thích ứng này giúp làng nghề duy trì hoạt động ổn định trong điều kiện thị trường thay đổi.

Không chỉ là một nghề tạo thu nhập, may cờ ở Từ Vân còn mang ý nghĩa đặc biệt. Những người thợ hiểu rõ giá trị của sản phẩm mình làm ra. Mỗi lá cờ không chỉ là một sản phẩm vải vóc mà còn là biểu tượng gắn với lịch sử và đời sống xã hội.

Lớp trẻ tiếp nối làng nghề

Bên cạnh lực lượng lao động lâu năm, những năm gần đây, một bộ phận người trẻ trong làng đã tham gia vào hoạt động sản xuất. Dù không phải xu hướng phổ biến, nhưng sự góp mặt của họ góp phần duy trì nguồn nhân lực và tạo ra những thay đổi nhất định.

Sau thời gian gắn bó, Nguyễn Diễm đã quen việc và có thể đảm nhiệm nhiều công đoạn trong xưởng.

Nguyễn Diễm (sinh năm 2005) đã làm việc tại xưởng khoảng 5 năm cho hay: "Bắt đầu từ những công việc đơn giản, làm quen với các công đoạn khác nhau, lúc đầu em chỉ phụ việc, sau đó được hướng dẫn thêm, giờ có thể làm nhiều khâu. Công việc không quá phức tạp, nhưng cần sự kiên trì, làm lâu sẽ quen, nhưng phải cẩn thận, vì sản phẩm có yêu cầu cao...".

Đặng Văn Khôi (sinh năm 2000) đảm nhiệm công việc cắt vải và điều chỉnh máy móc. Đây là công đoạn đòi hỏi độ chính xác cao. “Cắt vải phải đúng kích thước. Nếu sai sẽ ảnh hưởng đến các bước sau. Máy móc cũng phải chỉnh đúng. Khó khăn lớn nhất là tránh nhầm lẫn trong quá trình làm việc. Làm nhiều dễ bị chủ quan, nên phải kiểm tra lại thường xuyên”, Khôi chia sẻ

Vương Thế Viên (sinh năm 2010) mới học việc gần một tháng. Công việc chủ yếu là hỗ trợ quét sơn. “Em chưa quen nên hay bị dính sơn vào tay, nhưng đang cố gắng làm quen dần”, bạn Viên bày tỏ.

Vương Thế Viên trong những ngày đầu học việc, dần làm quen với nhịp công việc tại xưởng.

Sự tham gia của người trẻ không chỉ bổ sung lực lượng lao động mà còn mang lại cách tiếp cận mới. Một số cơ sở bắt đầu sử dụng mạng xã hội để quảng bá sản phẩm, nhận đơn hàng từ nhiều địa phương khác. Theo anh Nguyễn Văn Phục, đây là hướng đi cần thiết trong bối cảnh hiện nay. Nếu chỉ dựa vào khách quen thì khó mở rộng. Người trẻ có thể hỗ trợ tiếp cận thị trường mới...

Tuy nhiên, việc giữ chân lao động trẻ vẫn là thách thức. Nghề may cờ đòi hỏi sự kiên trì, trong khi điều kiện làm việc không phải lúc nào cũng thuận lợi. Do đó, không phải ai cũng gắn bó lâu dài.

Để thích ứng, một số cơ sở đã đầu tư cải thiện điều kiện sản xuất, giảm bớt các công đoạn nặng nhọc, đồng thời nâng cao hiệu quả làm việc. Bên cạnh đó, việc phân chia công đoạn rõ ràng cũng giúp người mới dễ tiếp cận hơn.

Quá trình truyền nghề vẫn diễn ra theo hình thức trực tiếp. Người mới học từ những công việc đơn giản, sau đó nâng dần kỹ năng. Điều này giúp đảm bảo chất lượng sản phẩm và duy trì các chuẩn mực nghề nghiệp.

Trong xưởng, người làm lâu năm và người mới thường làm việc cùng nhau, vừa sản xuất vừa truyền lại kinh nghiệm.

Trong bối cảnh đô thị hóa và sự thay đổi của thị trường lao động, việc duy trì một làng nghề truyền thống không phải là điều dễ dàng. Tuy nhiên, với nền tảng lịch sử và sự gắn bó của người dân, làng Từ Vân vẫn giữ được hoạt động sản xuất ổn định.

Những lá cờ từ làng nghề tiếp tục hiện diện trong đời sống, từ không gian gia đình đến các sự kiện lớn. Đó không chỉ là kết quả của một quy trình sản xuất mà còn là sự tiếp nối của một nghề đã gắn với lịch sử dân tộc.

Hơn 80 năm kể từ dấu mốc năm 1945, làng cờ Từ Vân vẫn giữ được vai trò của mình. Trong bối cảnh nhiều nghề truyền thống mai một, việc duy trì sản xuất, đảm bảo chất lượng và thích ứng với thị trường là những yếu tố quyết định.

Từ một làng nghề truyền thống, Từ Vân vẫn bền bỉ góp phần làm nên những hình ảnh quen thuộc trong mỗi dịp lễ, qua từng lá cờ hiện diện trong đời sống.

Sự chuyển giao giữa các thế hệ diễn ra trong chính nhịp lao động hằng ngày. Người lớn tuổi truyền lại kinh nghiệm, người trẻ tiếp nhận và điều chỉnh cho phù hợp với điều kiện mới. Chính quá trình này giúp nghề không bị gián đoạn.

Ở Từ Vân, mỗi lá cờ hoàn thiện không chỉ là một sản phẩm, mà còn là kết tinh của kinh nghiệm, kỹ năng và tình yêu Tổ quốc qua nhiều thế hệ. Trong dòng chảy của đời sống hiện đại, sắc đỏ từ làng nghề vẫn tiếp tục hiện diện, bền bỉ và ổn định, như chính cách mà những người thợ nơi đây đang giữ nghề và giữ gìn một giá trị truyền thống lâu dài.

Tú Trinh/Báo Tin tức và Dân tộc