Làm sao để giữ trung thực trong giáo dục?

Học sinh Trường Trung học Phổ thông Mỹ Đình (Hà Nội) trong một đợt thi khảo sát tiếng Anh. Ảnh: Trường Trung học Phổ thông Mỹ Đình

Khi nhắc nhở đạo đức chạm giới hạn trước áp lực lợi ích

Trong nhiều năm, các vi phạm quy chế thi cử - từ sai phạm quy mô lớn đến tình trạng điều chỉnh điểm học bạ - thường được xem là hiện tượng phát sinh từ ý thức cá nhân, thay vì nhìn nhận dưới góc độ xói mòn tính trung thực trong giáo dục.

Tuy nhiên, việc tăng cường quy trình giám sát hay áp dụng biện pháp kỹ thuật tại các kỳ thi tập trung vẫn chưa giải quyết được sự chênh lệch giữa kết quả đánh giá quá trình và năng lực thực tế của người học, gây ảnh hưởng trực tiếp đến yêu cầu giữ gìn sự trung thực trong giáo dục.

Theo dữ liệu đối sánh hằng năm do Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố, độ lệch trung bình giữa điểm học bạ và điểm thi tốt nghiệp trung học phổ thông ở nhiều môn học dao động từ 1,5 đến hơn 2,0 điểm.

Tại một số địa phương, khoảng chênh lệch giữa kết quả xếp loại học bạ trung học cơ sở và điểm thi tuyển sinh vào lớp 10 ghi nhận mức chênh lệch từ 3,0 điểm trở lên.

Sự lệch pha này phản ánh thực tế, chuẩn mực đạo đức cá nhân chịu áp lực lớn từ hệ thống quy định và lợi ích liên quan, làm suy giảm tính trung thực trong kiểm tra, đánh giá.

Tác động từ phương thức xét tuyển học bạ: Khi các cơ sở giáo dục đại học tăng chỉ tiêu xét tuyển bằng học bạ, điểm số cấp trung học phổ thông trở thành tiêu chí cạnh tranh trực tiếp.

Việc áp dụng tiêu chí chấm điểm khắt khe tại một đơn vị có thể làm giảm cơ hội trúng tuyển của học sinh so với các đơn vị áp dụng tiêu chí linh hoạt hơn.

Gắn kết quả đánh giá với chỉ tiêu thi đua: Điểm số và tỷ lệ xếp loại học lực từ lâu được sử dụng làm tiêu chí đánh giá hiệu quả quản lý của lãnh đạo nhà trường và chỉ tiêu thi đua của địa phương.

Đối với khối trường tư thục, kết quả đánh giá cao liên quan trực tiếp đến uy tín nhà trường và công tác tuyển sinh.

Tác động của thói quen đánh giá thiếu khách quan: Các hành vi điều chỉnh điểm số quy mô nhỏ xuất phát từ việc thiếu kiên quyết trong quy trình kiểm tra thường xuyên.

Khi diễn ra phổ biến, các hành vi này tạo thành thói quen ứng xử không phù hợp, cản trở việc xây dựng văn hóa trung thực trong giáo dục.

Hình thành văn hóa trung thực trong giáo dục với 3 nút thắt cần điều chỉnh

Định hướng của lãnh đạo Bộ Giáo dục và Đào tạo xác định, việc xây dựng văn hóa trung thực trong giáo dục không thể chỉ dựa vào công tác tuyên truyền hay nhắc nhở đạo đức đơn thuần.

Khi các biện pháp công nghệ giám sát đạt đến giới hạn hiệu quả, hệ thống giáo dục cần thay đổi các quy định vận hành để bảo đảm việc đánh giá chính xác trở thành quy chuẩn bắt buộc.

Để hình thành và củng cố văn hóa trung thực trong giáo dục, cần can thiệp trực tiếp vào 3 yếu tố cơ cấu:

Tái định vị vai trò của học bạ trong tuyển sinh: Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các cơ sở giáo dục đại học cần giảm tỷ trọng xét tuyển bằng học bạ đơn thuần; hoặc áp dụng các công cụ chuẩn hóa điểm số giữa các vùng miền nhằm bảo đảm tính tương đồng và công bằng giữa các hồ sơ.

Tách bạch đánh giá chuyên môn khỏi thi đua hành chính: Rà soát và điều chỉnh quy chế thi đua toàn ngành. Không sử dụng tỷ lệ học sinh giỏi hay điểm trung bình lớp làm chỉ tiêu cứng để xếp loại mức độ hoàn thành nhiệm vụ của giáo viên và cơ sở giáo dục.

Thay đổi phương pháp kiểm tra, đánh giá: Chuyển dịch từ hình thức kiểm tra ghi nhớ kiến thức sang đánh giá năng lực phân tích và vận dụng. Đề thi định kỳ cần giảm tỷ lệ câu hỏi học thuộc lòng, tăng dung lượng các bài tập mở yêu cầu tư duy độc lập.

Chấp nhận biến động dữ liệu ngắn hạn để bảo vệ văn hóa trung thực trong giáo dục

Việc thực hiện nghiêm túc công tác kiểm tra, đánh giá để duy trì tính trung thực trong giáo dục chắc chắn sẽ dẫn đến sự điều chỉnh chỉ số thống kê trong ngắn hạn: Tỷ lệ xếp loại học lực giỏi có thể giảm, điểm trung bình tại một số địa phương sẽ điều chỉnh về mức phản ánh đúng thực chất năng lực học sinh.

Tuy nhiên, đây là yêu cầu bắt buộc trong quản lý. Các chính sách về phân luồng học sinh, quy hoạch mạng lưới trường lớp và đổi mới chương trình đều dựa trên dữ liệu đánh giá người học.

Việc dữ liệu phản ánh không đúng thực tế sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến tính hiệu quả của các quyết sách quản lý.

Đúng như tinh thần chỉ đạo của Lãnh đạo Chính phủ, ngành Giáo dục cần xác định rõ nguyên nhân gốc rễ để xử lý bất cập và duy trì sự ổn định của hệ thống. Giáo dục chỉ có thể thực hiện vai trò định hướng khi dữ liệu đánh giá bảo đảm độ tin cậy.

Việc hình thành văn hóa trung thực trong giáo dục không chỉ phục vụ cho các kỳ thi, mà là điều kiện bắt buộc để bảo đảm sự công bằng và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực quốc gia.

Hồng Phong