Làm gì để vui Tết an toàn - không lo Deepfake?

Trong kỷ nguyên AI, an toàn không gian mạng ngày càng phụ thuộc vào chính kỹ năng, thói quen và ý thức tự bảo vệ của mỗi người dùng.

Khi “mắt thấy, tai nghe” không còn là bằng chứng

Theo ông Vũ Duy Hiền - Phó Tổng Thư ký kiêm Chánh Văn phòng Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia, bức tranh tổng thể về lừa đảo trực tuyến tại Việt Nam ghi nhận những chuyển biến tích cực nhưng đồng thời xuất hiện các thách thức mới. Báo cáo nghiên cứu, khảo sát an ninh mạng năm 2025 khu vực người dùng cá nhân cho thấy, tỷ lệ nạn nhân lừa đảo trực tuyến đã giảm đáng kể so với năm 2024. Tuy nhiên, theo ông Hiền, các hình thức lừa đảo không hề biến mất mà đang chuyển sang những phương thức tinh vi hơn. Nổi bật trong số đó là việc lợi dụng công nghệ deepfake để giả mạo hình ảnh, giọng nói và danh tính, khiến việc phân biệt thật - giả trở nên khó khăn hơn bao giờ hết.

Trước thực tế này, Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia đã đưa ra nhiều cảnh báo quan trọng đối với người dùng, đặc biệt trong dịp cao điểm Tết. Thứ nhất, hình ảnh, giọng nói và video không còn là căn cứ đủ tin cậy để xác thực danh tính. Người dùng cần thận trọng với các yêu cầu chuyển tiền, xác nhận giao dịch hoặc cung cấp thông tin cá nhân, kể cả khi các yêu cầu đó đến từ người quen, lãnh đạo hay tổ chức quen thuộc.

Thứ hai, các kịch bản lừa đảo deepfake thường tạo áp lực thời gian, buộc nạn nhân phải ra quyết định nhanh và bỏ qua bước kiểm chứng. Việc dừng lại, xác minh thông tin qua nhiều kênh chính thống hoặc liên hệ trực tiếp với đơn vị liên quan được xem là yếu tố then chốt để giảm thiểu rủi ro.

Bên cạnh đó, việc bảo vệ dữ liệu cá nhân được nhấn mạnh là điều kiện tiên quyết, bởi deepfake chỉ phát huy hiệu quả khi được “nuôi dưỡng” bằng dữ liệu thật. Chia sẻ tùy tiện hình ảnh, giọng nói và thông tin cá nhân trên mạng xã hội có thể vô tình tiếp tay cho các hành vi giả mạo tinh vi. Cuối cùng, mọi giao dịch tài chính cần được thực hiện thông qua các kênh chính thức; người dùng cần hạn chế chuyển tiền theo hướng dẫn riêng lẻ hoặc qua các liên kết không rõ nguồn gốc.

Nâng cấp “bộ lọc”

Ở góc độ thực thi pháp luật, Trung tá Lê Thanh Bình - Phó Trưởng Phòng 5, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), cho rằng tội phạm mạng đang trở thành một vấn nạn toàn cầu trong bối cảnh AI phát triển mạnh mẽ. Việt Nam hiện có hơn 79 triệu người sử dụng internet, chiếm khoảng 78% dân số, kéo theo nguy cơ mất an ninh, an toàn trên không gian mạng ngày càng gia tăng.

Trước, trong và sau Tết Bính Ngọ 2026, bên cạnh các thủ đoạn lừa đảo “nổi cộm” như giả mạo dịch vụ lữ hành, vé tàu xe, tour du lịch giá rẻ hay tri ân khách hàng, người dân cần đặc biệt cảnh giác với các biến thể lừa đảo kết hợp giữa deepfake và deepvoice.

Theo Trung tá Lê Thanh Bình, tin tặc sau khi chiếm quyền điều khiển tài khoản mạng xã hội sẽ thực hiện các cuộc gọi video giả mạo hình ảnh, giọng nói của người thân, bạn bè để vay tiền hoặc yêu cầu chuyển khoản khẩn cấp. Thủ đoạn này tạo cảm giác tin cậy tuyệt đối, khiến nạn nhân dễ dàng “sập bẫy” chỉ trong thời gian ngắn. Do đó, người dân được khuyến cáo không cung cấp thông tin cá nhân, tài khoản, mật khẩu hay mã OTP cho bất kỳ ai; đồng thời thận trọng với các đường link, mã QR và hóa đơn, chứng từ có dấu hiệu bất thường.

Không chỉ là vấn đề công nghệ, deepfake còn được phân tích từ khía cạnh tâm lý - xã hội. Theo PGS.TS Trần Thành Nam - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội), sống trong một thế giới quá tải thông tin dễ tạo ra những “điểm mù nhận thức”, đặc biệt ở người trẻ. Tốc độ, hội chứng FOMO (sợ bỏ lỡ cơ hội) khiến nhiều người ưu tiên phản ứng nhanh hơn là kiểm chứng.

“Tâm lý tin tưởng mù quáng vào những bằng chứng giả trên mạng xã hội, thiếu tư duy phản biện và thiếu tư duy tài chính số là những yếu tố khiến người trẻ dễ trở thành mục tiêu của các chiêu trò lừa đảo” - ông Nam nhận định.

Trong bối cảnh đó, các chuyên gia cho rằng không thể ngăn cản sự phát triển của công nghệ, nhưng người dùng hoàn toàn có thể nâng cấp “bộ lọc” của chính mình. Việc chậm lại trước những yêu cầu khẩn cấp, kiểm chứng thông tin qua kênh thứ hai và chủ động bảo vệ dữ liệu cá nhân được xem là những kỹ năng nền tảng để giảm thiểu rủi ro từ deepfake.

Thùy Liên