Ký ức dưới lòng đất thiêng

 Địa đạo Khe Trái nằm giữa non nước hữu tình

Suốt đời không quên

Một ngày tháng 7, chúng tôi cùng những cán bộ phường Hương Trà hẹn nhau một chuyến lên thăm Địa đạo Khu ủy Trị Thiên Huế, hay còn được gọi bằng cái tên gần gũi khác là Địa đạo Khe Trái.

Xe chạy qua nhiều con đường dốc quanh co giữa núi rừng bạt ngàn xanh. Bến đò Ba Trại đón chúng tôi với khung cảnh khá nên thơ. Từ bến đò này, ai có nhu cầu sẽ được đi thuyền khám phá lòng hồ thủy điện, ghé thăm một vài hòn đảo quanh hồ. Và Địa đạo Khe Trái cách đó không xa cũng là một lựa chọn.

Chiếc đò máy mui trần đón chúng tôi dưới bến, rồi khởi hành xuyên qua lòng hồ. Hồ thủy điện rộng lớn nước xanh như ngọc, được bao bọc bởi những vạt đồi núi nhấp nhô, tạo nên một khung cảnh vừa hùng vĩ vừa thơ mộng. Cùng đi với đoàn còn có bác Dương Đình Bòn, nguyên là liên lạc viên của Huyện ủy Hương Trà tại địa đạo này từ những năm 1968 - 1969.

Khoảng 30 phút di chuyển, đò rẽ vào Khe Lúi, một phần của Khe Trái, khu địa đạo nằm trên một ngọn núi cao. Đò vừa tắt máy trườn vào, cựu chiến binh Dương Đình Bòn đã phấn chấn, nhanh nhẹn nhảy lên bờ. Năm nay, ông đã ngoài 70 nhưng vẫn phăm phăm đưa chúng tôi leo lên những bậc cấp dẫn lên khu địa đạo ở độ cao 160m so với mặt nước. Ông rưng rưng: “Tui ở đây hơn một năm thôi nhưng nhiều kỷ niệm, suốt đời không quên”.

Bia di tích. 

Sự sống dưới mặt đất

Theo nhiều tư liệu lịch sử, Địa đạo Khu ủy Trị Thiên Huế được khởi công vào tháng 8/1967 khi cuộc chiến chống Mỹ cứu nước của cả dân tộc đang bước vào thời kỳ khốc liệt. Đồng chí Tư Minh - Phó Bí thư Khu ủy, Bí thư Thành ủy Huế là một trong những người trực tiếp chỉ đạo đào địa đạo. Mọi việc được diễn ra khẩn trương và tuyệt đối bí mật.

Để bảo đảm an toàn, địa đạo được đào hình chữ Y, nằm sâu trong lòng núi, dài khoảng 150m, gồm có 3 cửa ra vào, thoát hiểm. Trong địa đạo có phòng ngủ, phòng hội họp, hầm dự trữ lương thực. Bên ngoài có bếp nấu ăn, hầm cảnh vệ, giao thông hào… Hoàn thành vào tháng 12/1967, địa đạo này trở thành trụ sở của Bộ Chỉ huy Quân khu Trị Thiên Huế. Tại đây đã diễn ra nhiều cuộc họp quan trọng quyết định đến chiến dịch Mậu Thân năm 1968 tại chiến trường Trị Thiên Huế; là cầu nối triển khai chủ trương chiến lược của Trung ương và thực tế chiến trường. Nhiều lãnh đạo cao cấp của Đảng và Nhà nước đã từng có mặt ở đây trong thời kỳ này.

Ông Dương Đình Bòn dẫn chúng tôi vào các lối đi của địa đạo chữ Y vừa được khôi phục, chỉ cho biết đâu là phòng họp, phòng ngủ, chỗ treo võng, nơi cất lương thực phòng khi không ra ngoài được… Hóa ra, gọi là phòng, nhưng thực tế chỉ là một cái ngách đào thêm bên vách địa đạo, chỗ cao nhất chưa đến 2,5m, chiều ngang rộng nhất là 3m kể cả lối đi, bao quanh là vách đá.

Chỉ vào một “căn phòng” như vậy, ông cho biết: “Đây là nơi làm việc và cũng là nơi nghỉ ngơi của đồng chí Tống Hoàng Nguyên, lúc đó là Trưởng ban An ninh thành phố Huế kiêm Phó ban An ninh Khu ủy Trị - Thiên. Tui lúc đó 16 tuổi, làm liên lạc viên của Huyện ủy Hương Trà nên thỉnh thoảng được đi qua đây và gặp ông”. Đồng chí Tống Hoàng Nguyên lúc đó là một trong những lãnh đạo chỉ huy trực tiếp lực lượng an ninh, công an và trinh sát vũ trang trong suốt thời gian diễn ra chiến dịch Mậu Thân tại Cố đô Huế.

“Vào được địa đạo không phải dễ. Tui và một đồng chí khác làm liên lạc viên chỉ được ở hầm bên cạnh, khi có việc mới được vào, và chỉ được vào những khu vực cho phép, không phải muốn đi đâu cũng được”, ông Bòn nói và dẫn chúng tôi đến tham quan mô hình bếp Hoàng Cầm của Huyện ủy Hương Trà những năm 1968, 1969. “Vào khu vực địa đạo là phải tuyệt mật với khẩu hiệu: Đi không dấu, nấu không khói, nói không tiếng. Bếp Hoàng Cầm có ở mỗi cửa ra vào của địa đạo, phục vụ cơm nước cho mỗi đơn vị hoặc tổ chức trú quân bên trong. Tất cả được che chắn bởi cây rừng, bình thường thì ở bên ngoài, cứ có động là chui hết vào hầm và địa đạo. Bản thân tui cũng không biết được có bao nhiêu người ở đây”, ông Bòn tiếp lời.

Người cựu chiến binh còn kể nhiều và chỉ cho chúng tôi những khu vực thiết yếu trước đây quanh địa đạo: bệnh viện, giao thông hào... Ông cũng cho biết, tháng 8/1968 thì được lệnh rời khỏi đây, và không biết gì thêm về sau.

Trong lòng địa đạo (cựu chiến binh Dương Đình Hàm là người mặc áo trắng, đứng chỉ tay giới thiệu một khu vực trong địa đạo). 

Địa chỉ đỏ trong thời bình

Sau ngày đất nước hoàn toàn giải phóng, địa đạo Khe Trái ngủ sâu trong vùng rừng núi phía tây của thành phố. Đến những năm đầu thập niên 1990, cơ quan chức năng và một số cựu chiến binh ở huyện Hương Trà mới quyết tâm đi tìm khu địa đạo này. Bấy giờ, địa đạo suýt bị mất dấu bởi cây rừng bao phủ. Năm 1996, Địa đạo Khu ủy Trị Thiên Huế được Nhà nước công nhận là Di tích lịch sử cách mạng cấp quốc gia. Sau nhiều đợt trùng tu, tôn tạo, năm 2022, công trình được hoàn thành, đưa vào khai thác với nhiều điểm tham quan, như: nhà bia tưởng niệm, biển giới thiệu di tích, hầm cảnh vệ, bếp Hoàng Cầm, chòi nghỉ chân ngắm cảnh, trận địa pháo...

Di tích thuộc sự quản lý của Bảo tàng Lịch sử thành phố Huế. Đây cũng là một địa chỉ đỏ giáo dục về truyền thống cách mạng được các địa phương như phường Hương Trà, xã Bình Điền thường xuyên khai thác, sử dụng, dành cho thanh niên, học sinh, cán bộ, viên chức, người lao động trên địa bàn. Xã Bình Điền còn khai thác di tích như một điểm đến cho tour du lịch khám phá lòng hồ thủy điện và các hệ sinh thái xung quanh, được nhiều người quan tâm.

Bà Nguyễn Thị Huy, Phó Chủ tịch UBND phường Hương Trà, nơi có di tích Địa đạo Khu ủy Trị Thiên Huế hiện diện cho biết, sắp tới phường Hương Trà, xã Bình Điền và Bảo tàng Lịch sử thành phố sẽ có sự phối hợp chặt chẽ hơn trong các hoạt động khai thác giá trị văn hóa, lịch sử của di tích này, để di tích được nhiều người biết đến hơn nữa.

Chúng tôi đứng giữa một vùng rừng núi bao la, cũng chỉ mường tượng được một phần nào của những tháng năm xưa đã diễn ra ở mảnh đất này. Nhưng niềm tự hào và khâm phục là có thật, về một thế hệ cha anh đã thầm lặng hy sinh, nằm gai nếm mật, đổi lấy tự do cho lớp lớp con cháu ngày hôm nay.

Rời Địa đạo, chúng tôi vẫn nhớ mãi lời cựu chiến binh Dương Đình Bòn nói: “Địa đạo này chỉ là một phần nhỏ của cuộc đấu tranh vĩ đại giải phóng dân tộc của cả đất nước, trong đó có quân và dân Huế. Vì vậy, chúng ta phải biết tri ân!”.