Kinh tế xanh: Từ chính sách đến lựa chọn tiêu dùng

Người tiêu dùng sử dụng sản phẩm túi bảo vệ môi trường thay cho túi nylon khi đi mua sắm tại siêu thị. (Ảnh: TÙNG DƯƠNG)

Định hướng chiến lược phát triển bền vững ở Việt Nam được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt năm 2004 tại Quyết định số 153/2004/QĐ-TTg ngày 17/8/2004 đã đề cập những nội dung liên quan phát triển công nghệ xử lý chất thải, năng lượng sạch, tái chế, bảo vệ môi trường.

Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 cũng đã tạo thêm hành lang pháp lý thông qua các quy định về sản xuất và tiêu dùng bền vững, kinh tế tuần hoàn, công nghiệp môi trường và mua sắm xanh. Cùng với đó, Chương trình hành động quốc gia về sản xuất và tiêu dùng bền vững giai đoạn 2021-2030 đặt mục tiêu giảm khai thác tài nguyên, nhiên liệu, vật liệu; giảm phát sinh chất thải, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và nâng cao sức cạnh tranh của doanh nghiệp.

Danh mục do Bộ Nông nghiệp và Môi trường công bố cho thấy, 2 năm qua đã có thêm 13 sản phẩm được chứng nhận Nhãn sinh thái Việt Nam, chủ yếu là bao bì nhựa thân thiện môi trường và phân hủy sinh học. Việc được chứng nhận không chỉ giúp doanh nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng yên tâm sử dụng sản phẩm mà cho thấy, cơ chế chứng nhận đã đi vào thực tế và doanh nghiệp bắt đầu quan tâm hơn đến tiêu chuẩn môi trường.

Song, nhìn từ quy mô thị trường hàng hóa, hành vi tiêu dùng, sản phẩm xanh vẫn phải cạnh tranh bằng giá cả, chất lượng, sự tiện lợi và khả năng tiếp cận. Khảo sát người tiêu dùng 2025 của Công ty Trách nhiệm hữu hạn Thuế và Tư vấn PwC tại Việt Nam (PwC) cho thấy, 69% người tiêu dùng Việt Nam sẵn sàng trả nhiều tiền hơn cho thực phẩm nhằm hỗ trợ môi trường, nhưng giá cả vẫn là yếu tố khiến họ đắn đo khi lựa chọn thực phẩm. Ở khu vực nông thôn, điều này còn được thể hiện rõ hơn khi quyết định mua sắm vẫn chủ yếu dựa trên giá cả, trong khi yếu tố môi trường chưa phải là ưu tiên hàng đầu.

Theo Tiến sĩ Chu Thị Kim Loan, Học viện Nông nghiệp Việt Nam, để người tiêu dùng sẵn sàng lựa chọn và trả thêm chi phí cho sản phẩm xanh, trước hết họ phải tin rằng những giá trị môi trường được doanh nghiệp công bố là thực chất. Trong bối cảnh ngày càng nhiều sản phẩm được quảng bá là “xanh”, “sạch”, “sinh thái”, “thân thiện môi trường”, người tiêu dùng khó tự kiểm chứng toàn bộ quá trình sản xuất. Nếu các tuyên bố xanh thiếu căn cứ sẽ làm suy giảm niềm tin của người mua, gây bất lợi cho những doanh nghiệp đầu tư nghiêm túc vào chuyển đổi xanh.

Để tiêu dùng xanh trở thành động lực thật sự của phát triển bền vững, cần chuyển từ việc vận động người dân “có ý thức hơn” sang tạo điều kiện để những lựa chọn thân thiện với môi trường trở nên dễ tiếp cận, đáng tin cậy và phù hợp với khả năng chi trả. Điều này đòi hỏi sự tham gia đồng thời của Nhà nước, doanh nghiệp, hệ thống phân phối và người tiêu dùng.

Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện các công cụ giúp người dân nhận diện sản phẩm xanh. Hệ thống Nhãn sinh thái Việt Nam, nhãn tiết kiệm năng lượng và các chứng nhận liên quan cần được xây dựng theo hướng rõ ràng, minh bạch, dễ nhận biết; danh mục sản phẩm được chứng nhận phải được công khai, cập nhật thường xuyên và từng bước kết nối với hệ thống truy xuất nguồn gốc để người tiêu dùng có thể kiểm tra thông tin khi lựa chọn sản phẩm.

Theo Thạc sĩ Phan Thị Lệ Thúy, Trường đại học Nha Trang, khung chính sách về tiêu dùng xanh cần tiếp tục được hoàn thiện theo hướng thống nhất, đồng bộ và minh bạch; đồng thời khuyến khích phát triển sản phẩm, dịch vụ xanh, ứng dụng công nghệ sạch và sử dụng tiết kiệm, hiệu quả tài nguyên. Cần có những giải pháp hỗ trợ giá, kích cầu sản phẩm xanh; chính sách ưu đãi cần được mở rộng đối với các dự án, sản phẩm thân thiện môi trường ở nhiều cấp độ, thay vì chỉ tập trung vào những sản phẩm đã được chứng nhận Nhãn xanh Việt Nam.

Một công cụ khác có thể tạo sức cầu cho thị trường là mua sắm xanh của khu vực công. Với quy mô mua sắm lớn, các cơ quan nhà nước, trường học, bệnh viện và đơn vị sử dụng ngân sách có thể tạo nhu cầu ổn định đối với giấy tái chế, thiết bị tiết kiệm năng lượng, phương tiện ít phát thải, vật liệu thân thiện môi trường và nhiều nhóm sản phẩm xanh khác. Khi tiêu chí môi trường được đưa vào mua sắm công, Nhà nước không chỉ ban hành chính sách mà còn trực tiếp tham gia kiến tạo thị trường, tạo động lực để doanh nghiệp mở rộng sản xuất và từng bước giảm giá thành sản phẩm.

Theo Tiến sĩ Tô Văn Trường, nguyên Viện trưởng Viện Quy hoạch thủy lợi miền nam, cần phát triển các công cụ tài chính xanh, tín dụng xanh, ưu đãi thuế, hỗ trợ lãi suất để giảm chi phí chuyển đổi cho doanh nghiệp bởi đầu tư công nghệ và chuyển đổi dây chuyền vẫn là một trong những rào cản lớn, nhất là với doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Doanh nghiệp có thể từng bước giảm tiêu hao điện, nước và nguyên liệu; tiết giảm bao bì; sử dụng nguyên liệu tái chế, nguyên liệu thân thiện môi trường. Cùng với sản xuất, hệ thống phân phối, siêu thị, trung tâm thương mại, sàn thương mại điện tử và cửa hàng bán lẻ có thể bố trí khu vực nhận diện riêng, hiển thị rõ nhãn sinh thái, nguồn gốc nguyên liệu. Truyền thông về tiêu dùng xanh cũng cần thay đổi từ những thông điệp chung sang các lợi ích cụ thể, gần với đời sống, làm rõ lợi ích của tiêu dùng xanh đối với sức khỏe, chi tiêu và chất lượng môi trường sống.