Kinh tế Iraq lao đao vì chiến tranh Iran

Ảnh minh họa - Ảnh: Getty Images

Việc eo biển Hormuz bị phong tỏa khiến xuất khẩu dầu của nước này gần như tê liệt, nguồn thu ngân sách sụt giảm mạnh và hàng nghìn công chức không được trả lương đúng hạn.

Eo biển Hormuz cách thành phố Mosul của Iraq hàng nghìn km, nhưng việc tuyến hàng hải này bị phong tỏa đang tác động ngày càng rõ rệt đến cuộc sống của người dân nơi đây.

Theo hãng truyền thông Đức DW, trong khoảng ba tháng trở lại đây, lương của ông Mahmoud Waleed ngày càng được trả chậm. Giáo viên 38 tuổi này là một trong hàng nghìn công chức bị ảnh hưởng khi Chính phủ Iraq thiếu tiền mặt do không thể xuất khẩu dầu qua eo biển Hormuz.

“Việc chậm lương ảnh hưởng rất lớn đến cuộc sống của chúng tôi. Như bao gia đình khác, ngoài những chi phí sinh hoạt thiết yếu, chúng tôi còn nhiều khoản phải chi trả. Vì vậy, chúng tôi buộc phải thắt chặt chi tiêu và dành dụm một ít tiền cho tình huống khẩn cấp, ít nhất cho đến khi mọi việc trở lại bình thường. Tình trạng này khiến chúng tôi ngày càng lo lắng và bất an”, ông Waleed chia sẻ với DW.

Ông Ahmed, một bác sĩ tại Mosul không muốn công khai đầy đủ danh tính, cũng cảm thấy tương lai ngày càng khó đoán.

“Tháng này, chúng tôi nhận lương chậm hơn 10 ngày. Bộ trưởng Y tế giải thích rằng chính phủ không có đủ tiền mặt để chi trả đúng hạn. Nhưng chúng tôi không biết kỳ lương tới sẽ tiếp tục bị chậm bao lâu”, ông Ahmed nói.

Vào đầu tháng 8, một số cuộc biểu tình nhỏ đã diễn ra để phản đối tình trạng chậm lương. Nhân viên các trường đại học trên khắp Iraq và người lao động tại Bộ Điện lực đều tham gia.

NGUỒN THU DẦU MỎ LAO DỐC

Khoảng 85-90% nguồn thu ngân sách Iraq đến từ xuất khẩu dầu mỏ. Trong khi đó, khu vực công của nước này có quy mô rất lớn và vẫn tiếp tục mở rộng. Khoảng 2/3 trong số gần 30 triệu người Iraq trong độ tuổi lao động sống dựa vào tiền lương, lương hưu hoặc trợ cấp từ nhà nước.

Vì số người sống dựa vào nhà nước quá lớn, phần lớn ngân sách Iraq được dùng để trả lương, lương hưu và trợ cấp xã hội. Mỗi tháng, chính phủ cần khoảng 6,5-8,2 tỷ USD cho các khoản này, nhưng nguồn thu hiện không còn đủ để bảo đảm việc chi trả đúng hạn.

Trước chiến tranh, tuyến hàng hải này là cửa ngõ vận chuyển khoảng 80-90% lượng dầu xuất khẩu của Iraq. Trong khi một số nước sản xuất dầu khác trong khu vực có thể chuyển sang các tuyến thay thế, Iraq không có tuyến nào đủ khả năng vận chuyển khối lượng dầu lớn như vậy.

Gián đoạn tại eo biển Hormuz khiến xuất khẩu dầu của Iraq trong tháng 3 giảm khoảng 83% so với cùng kỳ năm ngoái. Đến tháng 5, lượng dầu thô xuất khẩu bằng đường biển đã giảm tới 97%.

Do đó, nguồn thu của chính phủ sụt giảm nghiêm trọng. Các nguồn tin từ trong chính phủ cho biết Iraq chỉ thu được khoảng 2-2,3 tỷ USD mỗi tháng trong tháng 5 và tháng 6, chưa bằng 1/3 số tiền cần để trả lương, lương hưu và trợ cấp.

Những con số này làm dấy lên tin đồn rằng công chức Iraq sẽ chỉ được nhận lương 45 ngày một lần, thay vì hàng tháng.

Chính phủ Iraq sau đó nhiều lần bác bỏ thông tin trên. Baghdad cho biết vẫn còn 83 tỷ USD dự trữ, bên cạnh vàng và các nguồn thu ngoài dầu mỏ. Ngày 11/8, chính phủ khẳng định số tài sản này đủ để bảo đảm việc trả lương trong 10-11 tháng tới.

Tuy nhiên, tuyên bố trấn an đó chưa thể xóa bỏ lo ngại, bởi hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz có thể còn gián đoạn trong thời gian dài.

Trong báo cáo công bố tuần này, hãng tư vấn Oxford Economics của Anh nhận định lưu lượng tàu thuyền qua Hormuz khó sớm trở lại mức bình thường.

“Từ nay đến ít nhất năm 2028, số tàu qua eo biển Hormuz được dự báo sẽ tăng, giảm tùy theo mức độ căng thẳng trong khu vực, nhưng nhìn chung vẫn thấp hơn nhiều so với trước xung đột”, ông Ben May, Giám đốc nghiên cứu kinh tế vĩ mô toàn cầu tại Oxford Economics, cho biết.

Nhà kinh tế Iraq Ali Al-Rawi nhận định đây là một cuộc khủng hoảng nghiêm trọng, ảnh hưởng không chỉ đến ngành dầu mỏ.

“Toàn bộ nền kinh tế Iraq hiện gắn chặt vào nguồn thu từ dầu mỏ”, ông Al-Rawi viết trong báo cáo công bố hồi tháng 8 của Trung tâm Al Bayan, một tổ chức nghiên cứu có trụ sở tại Baghdad.

LOAY HOAY TÌM HƯỚNG XUẤT KHẨU THAY THẾ

Trong bối cảnh đó, Iraq đang tìm nhiều cách giảm bớt sự phụ thuộc vào eo biển Hormuz bằng cách mở rộng các tuyến xuất khẩu thay thế. Hiện một lượng nhỏ dầu của nước này được vận chuyển bằng đường ống sang Thổ Nhĩ Kỳ. Một số khác được chở bằng xe bồn tới Syria, rồi đưa lên tàu tại các cảng của nước này.

Tuần trước, Chính phủ Iraq cũng thông báo kế hoạch khôi phục đường ống dẫn dầu nối Iraq với Lebanon, vốn đã ngừng hoạt động từ lâu.

Trong chuyến thăm Iran vào cuối tháng 7, Thủ tướng Iraq Ali al-Zaidi đã đề nghị Tehran dành cho Baghdad một ngoại lệ đặc biệt, cho phép dầu của Iraq đi qua eo biển Hormuz. Iraq và Iran hiện duy trì quan hệ tương đối tốt.

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng tìm tuyến xuất khẩu thay thế chỉ là giải pháp trước mắt. Về lâu dài, chính phủ mới của Iraq cần thực hiện những cải cách thực chất nhằm giảm tham nhũng, thúc đẩy khu vực tư nhân và đưa nền kinh tế thoát khỏi tình trạng phụ thuộc quá mức vào dầu mỏ. Những cải cách này cũng phải tạo thêm việc làm để người dân không còn phải phụ thuộc chủ yếu vào khu vực công.

Tuy nhiên, để thực hiện những cải cách đó, Chính phủ Iraq cần có tiền, trong khi các số liệu mới nhất cho thấy ngân sách nước này đang ngày càng eo hẹp.

Theo công ty tư vấn kinh tế Iraqi Horizons, tổng chi tiêu của chính phủ Iraq trong tháng 5 giảm khoảng 25% so với cùng kỳ năm ngoái. Tiền lương, lương hưu và an sinh xã hội chiếm tới 99% tổng chi thường xuyên. Điều này đồng nghĩa chính phủ gần như không còn tiền cho các lĩnh vực khác.

Ông Hayder al-Shakeri, nhà nghiên cứu tại tổ chức nghiên cứu Chatham House của Anh, cho biết khủng hoảng tài chính từng buộc các Chính phủ Iraq phải cân nhắc cải cách.

“Khi nguồn thu từ dầu mỏ sụt giảm, Chính phủ Iraq thường quan tâm nhiều hơn đến việc chống tham nhũng, tăng nguồn thu ngoài dầu mỏ và hỗ trợ khu vực tư nhân. Nhưng khi tiền từ xuất khẩu đầu bắt đầu tăng trở lại, quyết tâm cải cách cũng dần suy yếu”, ông al-Shakeri nói.

Theo chuyên gia này, cuộc khủng hoảng hiện nay có thể mở ra cơ hội để Iraq thực hiện những thay đổi cần thiết. Tuy nhiên, vấn đề là liệu quyết tâm cải cách có còn được duy trì sau khi sức ép tài chính trước mắt giảm bớt hay không.