Kiến tạo sức mạnh văn hóa từ mỗi gia đình

Gia đình đóng vai trò quan trọng trong phát triển con người và xã hội.

Gia đình trước những biến đổi của thời đại

Những năm gần đây, cùng với sự phát triển kinh tế - xã hội, mô hình gia đình Việt Nam đã có nhiều thay đổi rõ rệt. Nếu như trước đây gia đình nhiều thế hệ cùng chung sống là hình ảnh phổ biến thì hiện nay gia đình hạt nhân với quy mô từ hai đến bốn thành viên ngày càng chiếm ưu thế, đặc biệt tại các đô thị lớn.

Sự thay đổi này phản ánh xu hướng phát triển tất yếu của xã hội hiện đại, nhưng cũng kéo theo không ít thách thức. Tốc độ già hóa dân số diễn ra nhanh, tình trạng người trẻ kết hôn muộn hoặc lựa chọn không kết hôn ngày càng phổ biến đã tác động trực tiếp đến cấu trúc gia đình.

Bên cạnh đó, sự phát triển của công nghệ số làm thay đổi cách con người giao tiếp và kết nối. Dù các nền tảng trực tuyến giúp rút ngắn khoảng cách địa lý, nhưng cũng khiến thời gian tương tác trực tiếp giữa các thành viên trong gia đình giảm dần. Không ít gia đình sống chung dưới một mái nhà nhưng mỗi người lại dành phần lớn thời gian cho điện thoại thông minh, mạng xã hội hay các thiết bị điện tử…

Từ góc độ quản lý, Thứ trưởng Bộ VHTTDL Trịnh Thị Thủy nhận định: Gia đình là tế bào của xã hội, là môi trường quan trọng nuôi dưỡng, giáo dục, hình thành nhân cách con người, đồng thời là nơi gìn giữ, trao truyền và phát huy những giá trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc. Tuy nhiên gia đình Việt Nam đang có nhiều biến đổi về quy mô, cấu trúc, chức năng, mối quan hệ và hệ giá trị. Quy mô gia đình có xu hướng thu nhỏ, mức sinh giảm ở nhiều địa bàn; các loại hình gia đình ngày càng đa dạng, khoảng cách thế hệ, sự khác biệt về giá trị, lối sống và sự suy giảm tương tác trực tiếp giữa các thành viên có chiều hướng rõ hơn, các vấn đề về hôn nhân, ly hôn và sự ổn định của quan hệ gia đình đặt ra nhiều yêu cầu mới.

TS Đỗ Tất Cường - Vụ Quản lý khoa học - Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh cho rằng, nhận thức về vai trò nền tảng của gia đình trong phát triển con người toàn diện chưa thật sự đồng đều giữa các cấp, các ngành và các tầng lớp nhân dân. Ở một số địa bàn cơ sở, nội dung xây dựng gia đình vẫn chưa được đặt đúng tầm trong chương trình công tác thường xuyên, dẫn đến việc tổ chức thực hiện còn mang tính hình thức, thiếu chiều sâu.

Đặt gia đình vào trung tâm của chiến lược phát triển

Trong nhiều năm qua, các chính sách về gia đình chủ yếu tập trung vào việc hỗ trợ, bảo vệ và giải quyết những vấn đề phát sinh như xóa đói giảm nghèo, bình đẳng giới, phòng, chống bạo lực gia đình, bảo vệ trẻ em hay chăm sóc người cao tuổi. Đây đều là những chính sách cần thiết, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Tuy nhiên, trong giai đoạn phát triển mới, cách tiếp cận này cần được mở rộng theo hướng coi gia đình không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là chủ thể trực tiếp tham gia vào quá trình phát triển đất nước.

Ông Khuất Văn Quý - Phó Cục trưởng Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện (Bộ VHTTDL) cho rằng, cần đổi mới tư duy quản lý nhà nước về gia đình theo hướng tích hợp và phát triển bền vững. Không chỉ hướng đến giải quyết các vấn đề phát sinh mà cần chủ động kiến tạo môi trường để gia đình thực hiện tốt chức năng giáo dục, chăm sóc, bảo vệ và truyền thụ các giá trị văn hóa. Tiếp tục hoàn thiện thế chế chính sách và cơ chế phối hợp liên ngành về gia đình. Trong bối cảnh các vấn đề của gia đình ngày càng có tính liên ngành, cần tiếp tục rà soát, sửa đổi và hoàn thiện hệ thống pháp luật, chính sách về gia đình theo hướng đồng bộ, thống nhất và thích ứng với những biến đổi mới của xã hội.

Theo ông Quý, song song với đó, cần thể chế hóa mạnh mẽ cơ chế phối hợp giữa các ngành văn hóa, giáo dục, y tế, công an, tư pháp, nội vụ và các tổ chức chính trị - xã hội trong xây dựng, tổ chức thực hiện và giám sát, phản biện các chính sách về gia đình; khắc phục tình trạng phân tán nguồn lực và chồng chéo trong quản lý. Đẩy mạnh chuyển đối số và xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ công tác quản lý nhà nước. Trong đó, chuyển đổi số cần trở thành một trong những trụ cột của quản lý về công tác gia đình trong giai đoạn tới. Đồng thời, đầy mạnh ứng dụng công nghệ trong công tác truyền thông, phát triển các nền tảng tư vấn, hỗ trợ trực tuyến; tăng cường giáo dục kỹ năng số, an toàn số và khả năng tự bảo vệ trên môi trường mạng cho các thành viên gia đình...

Bên cạnh hoàn thiện thể chế, nhiều chuyên gia cho rằng cần chuyển mạnh tư duy từ quản lý gia đình sang phát triển gia đình như một nguồn lực chiến lược. Theo PGS.TS Nguyễn Trường Giang - Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), trong giai đoạn trước, nhiệm vụ trọng tâm của công tác gia đình là xây dựng các chuẩn mực văn hóa và đạo đức gia đình, thì trong giai đoạn hiện nay, nhiệm vụ quan trọng hơn là phát triển năng lực của gia đình như một nguồn lực chiến lược của phát triển con người và phát triển quốc gia. Chính sự phát triển bền vững của một quốc gia luôn bắt đầu từ những gia đình bền vững. Một gia đình hạnh phúc sẽ tạo nên những công dân có trách nhiệm; những công dân có trách nhiệm sẽ góp phần xây dựng một xã hội văn minh và một đất nước phát triển.

Khi mỗi gia đình được trao điều kiện để phát huy năng lực, thích ứng với những biến đổi của thời đại và tiếp tục gìn giữ các giá trị truyền thống tốt đẹp, gia đình sẽ thực sự trở thành nền tảng của văn hóa, nguồn lực của phát triển và động lực quan trọng đưa đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới.