Kiến tạo mạng lưới đô thị, mở không gian phát triển mới

Đây không chỉ là sự đồng bộ về tiến độ, mà là cách tiếp cận hiện đại khi quy hoạch tỉnh mở đường, quy hoạch đô thị cụ thể hóa, để từng bước hình thành một không gian phát triển đa cực, đa trung tâm và liên kết.

Quy hoạch chung các vùng đô thị Quy Nhơn, Pleiku, Hoài Nhơn, An Khê cùng các quy hoạch phân khu, khu chức năng và hạ tầng chiến lược đang được triển khai song song với điều chỉnh Quy hoạch tỉnh, nhằm tổ chức lại không gian phát triển sau hợp nhất, bảo đảm các đô thị động lực được quy hoạch đồng bộ với hạ tầng, dân cư, sản xuất và dịch vụ.

Quy hoạch đồng thời, liên thông và tích hợp

Sau hợp nhất, Gia Lai hội tụ không gian từ cao nguyên, biên giới đến đồng bằng ven biển, với bờ biển dài 134 km và đường biên giới 90,3 km giáp Campuchia.

Điều chỉnh Quy hoạch tỉnh xác lập mô hình “Ba trục hành lang động lực - Hai khu kinh tế - Ba khu vực động lực - Bốn phân vùng chức năng”, trong đó 4 đô thị trọng điểm được phân vai rõ: Quy Nhơn mở rộng là cực động lực hướng biển; Pleiku mở rộng là trung tâm phía Tây; Hoài Nhơn mở rộng là cực tăng trưởng phía Đông Bắc; An Khê mở rộng là mắt xích trung chuyển Đông - Tây.

Theo ông Nguyễn Trường Sơn - Giám đốc Sở Xây dựng, việc triển khai đồng thời các quy hoạch xuất phát từ thay đổi căn bản về không gian phát triển của tỉnh sau hợp nhất, từ biển đến cao nguyên và kết nối tới cửa khẩu quốc tế.

“Đây là bước chuyển từ tư duy quản lý địa giới sang kiến tạo không gian phát triển” - ông Sơn nhấn mạnh.

Cửa khẩu quốc tế Lệ Thanh là một phần quan trọng trong mạng lưới đô thị vùng biên. Ảnh: H.D

Rõ nhất là vùng đô thị Quy Nhơn - Pleiku. Trong đó, Quy Nhơn là trung tâm hành chính, kinh tế biển, logistics cảng biển và đối ngoại quốc tế; Pleiku là trung tâm vùng Tây Nguyên, dịch vụ tổng hợp, công nghiệp chế biến, logistics cao nguyên.

2 đô thị đảm nhận các chức năng bổ trợ, gắn với hành lang chiến lược Quy Nhơn - An Khê - Pleiku - Lệ Thanh, kết nối cảng biển, sân bay, cao tốc, QL 19, vùng nông nghiệp Tây Nguyên và cửa khẩu quốc tế.

Cụ thể hóa từ quy hoạch tỉnh đến từng đô thị

Tinh thần “quy hoạch tỉnh mở khung - quy hoạch đô thị cụ thể hóa” được thể hiện ngay từ việc xác định phạm vi mở rộng và định hướng phát triển từng đô thị.

Theo Giám đốc Sở Xây dựng Nguyễn Trường Sơn, phạm vi đô thị mở rộng được xác định trên cơ sở tổng hợp vai trò, chức năng trong hệ thống đô thị toàn tỉnh; các hành lang, cực tăng trưởng; điều kiện tự nhiên, dân cư; hạ tầng hiện hữu và nhu cầu phát triển dài hạn.

Từ định hướng đến năm 2030, Quy Nhơn mở rộng khoảng 1.193 km², Pleiku khoảng 1.261 km², Hoài Nhơn khoảng 420 km² và An Khê khoảng 130 km².

Quy Nhơn và Pleiku được nghiên cứu ở quy mô lớn vì là hai cực chính của cấu trúc phát triển mới: Quy Nhơn đại diện cho cực biển - hội nhập quốc tế - cảng biển - đô thị dịch vụ; Pleiku là cực cao nguyên sinh thái - công nghiệp chế biến - logistics - dịch vụ vùng.

“Diện tích lớn không đồng nghĩa toàn bộ sẽ được đô thị hóa. Quy mô mở rộng nhằm tạo đủ không gian kinh tế để tổ chức các động lực tăng trưởng mới, chứ không đơn thuần xuất phát từ nhu cầu mở rộng đô thị” - ông Sơn nói.

Theo quy hoạch mới, vùng đô thị Quy Nhơn được định hướng là cực đô thị biển, cảng biển, logistics, du lịch, khoa học - giáo dục, trí tuệ nhân tạo và dịch vụ cấp vùng. Ảnh: Dũng Nhân

Tại Quy Nhơn, Chủ tịch UBND phường Quy Nhơn Nguyễn Đức Toàn - cho biết: Địa phương sẽ bám sát Quy hoạch tỉnh và Quy hoạch chung đô thị Quy Nhơn, rà soát không gian, chuẩn bị quỹ đất và hạ tầng cho thương mại - dịch vụ, du lịch, logistics, kinh tế biển; đồng thời tháo gỡ điểm nghẽn về giao thông, hạ tầng kỹ thuật, giải phóng mặt bằng và thủ tục hành chính.

Ở phía Tây, Pleiku định hướng tổ chức không gian theo mô hình đô thị đa trung tâm, chuẩn bị hạ tầng, quỹ đất cho logistics, công nghiệp chế biến, nông nghiệp công nghệ cao, dịch vụ và du lịch; tăng kết nối vùng nguyên liệu với cơ sở chế biến và thị trường.

Pleiku định hướng phát triển đô thị đa trung tâm, gắn hạ tầng, logistics với vùng nguyên liệu, chế biến và thị trường. Ảnh: Phạm Quý

Tại An Khê, Chủ tịch UBND phường An Khê Đặng Quốc Hoài Huy - chia sẻ: Địa phương sẽ cụ thể hóa quy hoạch theo hướng phát triển các khu vực mới dọc sông Ba, kết nối hai bờ sông; chuẩn bị không gian, hạ tầng cho công nghiệp chế biến nông - lâm sản, logistics, dịch vụ; khai thác giá trị quần thể di tích Tây Sơn thượng đạo để phát triển du lịch, từng bước trở thành cực tăng trưởng phía Đông Bắc.

Để quy hoạch thành công cụ kiến tạo phát triển

Theo TS. Trần Du Lịch - thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách tài chính - tiền tệ Quốc gia, hành lang Quy Nhơn - Pleiku - Lệ Thanh có thể hình thành hệ thống cảng cạn, giúp giảm chi phí logistics cho vùng phía Tây, hướng hàng hóa qua cảng Quy Nhơn và cảng Phù Mỹ trong tương lai.

Với nông nghiệp công nghệ cao và chăn nuôi, ông nhấn mạnh nguyên tắc phân vai: “Để phát triển, Nhà nước phải làm được, còn lại thị trường sẽ làm” - phần việc của Nhà nước là giao thông kết nối, hạ tầng điện, hạ tầng số và năng lượng tái tạo.

TS. Trần Du Lịch cũng lưu ý mở rộng địa giới đô thị không đồng nghĩa phát triển tốt hơn nếu để xảy ra đô thị hóa “vết dầu loang” - nhà ở lấn dần đất nông nghiệp tự phát; các đô thị mở rộng cần dành không gian cho công viên, không gian xanh và không gian công cộng.

Từ góc độ cơ quan quản lý, ông Nguyễn Trường Sơn cho rằng thách thức lớn nhất là biến một không gian hành chính mới thành không gian phát triển thống nhất.

Điều này đòi hỏi chuẩn hóa dữ liệu, rà soát các quy hoạch cũ để kế thừa hoặc điều chỉnh, đồng bộ hạ tầng giao thông, xử lý điểm nghẽn trên các hành lang chiến lược và lựa chọn đúng trọng tâm để phân bổ nguồn lực, tránh đầu tư dàn trải.

Mục tiêu hoàn thành 4 quy hoạch chung đô thị trong quý IV/2026 là nhiệm vụ khẩn trương, nhưng không vì áp lực tiến độ mà đơn giản hóa nghiên cứu. Bởi khi được phê duyệt, các quy hoạch phải trở thành công cụ kiến tạo phát triển, có khả năng dẫn dắt đầu tư trong 10-20 năm tới.

“Nhìn tổng thể, việc đồng thời điều chỉnh Quy hoạch tỉnh và 4 quy hoạch đô thị trọng điểm cho thấy sự chuyển dịch tư duy từ quy hoạch từng đô thị riêng lẻ sang kiến tạo mạng lưới đô thị động lực có liên kết, bổ trợ và cộng hưởng nguồn lực.

Khi quy hoạch được tổ chức nhất quán từ cấp tỉnh đến đô thị, nhà đầu tư có bức tranh không gian rõ ràng để lựa chọn vị trí; hạ tầng được đầu tư đúng trọng điểm; người dân được hưởng lợi từ không gian sống bài bản hơn. Đây là nền tảng để Gia Lai bước vào giai đoạn phát triển mới với năng lực cạnh tranh và khả năng liên kết vùng thực chất” - TS. Trần Du Lịch khẳng định.